پژوهشگاه قرآن و حدیثفصلنامه اخلاق‌پژوهی2476-36408320251122Assessing Moral Development in AI-Based Introspective Assistants: Challenges and Strategiesسنجش میزان رشد اخلاقی توسط دستیارهای محاسبه مبتنی بر هوش مصنوعی؛ چالش‌ها و راهبردها5381392910.22034/ethics.2025.52139.1814FAمجیدغلامیدانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم. ایران.0009-0005-6527-5747بهروزمینایی بیدگلیاستاد دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه علم و صنعت تهران، تهران. ایران.0000-0002-9327-7345هادیحسین خانیاستادیار گروه اخلاق مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم. ایران.1111-1111-1111-1111Journal Article20250817The emergence of Large Language Models (LLMs) has opened new horizons for intelligent "introspective assistants" (Mohâsebe-ye Nafs), yet the abstract nature of moral concepts complicates their computational assessment. This research extracts, analyzes, and classifies the technical and conceptual challenges of evaluating morality within such assistants and formulates theoretical strategies to manage them. Findings are structured into a four-part framework: 1) Conceptual Translation Challenges, such as operationalizing intention and lacking ethical ontologies; 2) Data-Centric Challenges, including reliance on digital footprints, scarce standardized datasets, and cultural bias; 3) Algorithmic Logic Challenges, like model instability, the black box problem, and sensitivity to phrasing; 4) Interactive and Dynamism Challenges, encompassing flawed feedback loops and temporal misattribution error. The study concludes that overcoming these obstacles requires moving beyond purely statistical approaches. Proposed strategies involve developing multidimensional assessment indices, designing hybrid architectures that integrate explainable AI, causal inference, and formal ontologies based on Islamic ethics, and shifting from passive observation to active, user-centric self-evaluation.<br />. ظهور مدل‌های زبانی بزرگ (LLMs)، افق‌های تازه‌ای پیش روی دستیارهای هوشمند «محاسبه نفس» گشوده؛ با این حال، ماهیت انتزاعی مفاهیم اخلاقی، سنجش ماشینی آنها را با دشواری‌هایی مواجه ساخته است. این پژوهش، ضمن استخراج، تحلیل و طبقه‌بندی چالش‌های فنی و مفهومیِ سنجش اخلاق در بستر «دستیارهای هوشمند محاسبه نفس»، در صدد تدوین راهبردهای نظری برای مدیریت آنها است. یافته‌ها در چارچوب تحلیلی چهاربخشی تبیین شده‌اند: ۱) چالش‌های ترجمۀ مفهومی به ساختار محاسباتی از قبیل عملیاتی‌سازی نیّت و فقدان هستان‌نگار‌های اخلاقی؛ ۲) چالش‌های داده‌محور همچون اتکا به ردپاهای دیجیتال، کمبود مجموعه داده‌های استاندارد و سوگیری فرهنگی؛ ۳) چالش‌های منطق الگوریتمی نظیر ناپایداری مدل، مسئلۀ جعبه‌سیاه و حساسیت به بیان؛ ۴) چالش‌های تعاملی و پویایی که شامل حلقه‌های بازخورد معیوب و خطای نسبت‌دهی زمانی است. پژوهش نتیجه می‌گیرد که غلبه بر این موانع مستلزم فراتر رفتن از رویکردهای صرفاً آماری است. راهبردها شامل توسعه نمایه‌های سنجش چندبعدی، طراحی معماری‌های ترکیبی با ادغام هوش مصنوعی تبیین‌پذیر، استنتاج علّی و هستان‌نگار‌های رسمی مبتنی بر اخلاق اسلامی، و گذار از مشاهده منفعلانه به خودارزیابی فعالانه و کاربرمحور است.https://ethics.riqh.ac.ir/article_13929_da360b6889622a6f6c816cd967655b23.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثفصلنامه اخلاق‌پژوهی2476-36408320251122Orienting the Monotheistic Discourse in Medical Ethics: Responding to Emerging Challenges through a Monotheism-Centered Approachجهت‌دهی گفتمان توحیدی به اخلاق در علوم پزشکی: پاسخ به چالش‌های نوپدید با رویکرد توحیدمحور39661392710.22034/ethics.2025.52170.1823FAمحسنترابی فراستادیار،گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود، ایران.0009-0006-1693-7609بهروزیحیاییاستادیار گروه پزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود،ایران0000-0002-6495-2911Journal Article20250917The rapid advancements in medical sciences have given rise to emerging and complex ethical challenges, addressing which requires moving beyond purely secular frameworks and attending to deeper foundations. This study, employing an analytical-inferential method, aimed to explain the role of monotheistic discourse in orienting medical ethics and to provide a structured response to emerging challenges within a monotheism-centered approach. In this vein, contemporary ethical challenges were identified and analyzed, and their relationship with Islamic foundations, centered on the principle of monotheism, was examined. The findings indicate that the monotheistic discourse, by justifying and strengthening the three fundamental virtues of "faith, piety, and devotion" at the levels of insight, inclination, and behavior, establishes a systematic ethical discourse across the four domains of "devotional ethics, social ethics, individual ethics, and environmental ethics." This system not only generates and justifies other virtues but also, by orienting toward the ultimate goal of "divine proximity," offers a novel and structured model for proactively addressing emerging ethical challenges in medical sciences. This study concludes that the monotheistic discourse, beyond being an ethical foundation, plays the role of a comprehensive and guiding "roadmap" for achieving a dignity-based existence in the medical field.<br /><br /><br /><br />پیشرفت‌های شتابان در حوزۀ پزشکی، چالش‌های اخلاقی نوپدید و پیچیده‌ای را پدید آورده که پاسخ‌گویی به آنها مستلزم خروج از چارچوب‌های سکولار و توجه به مبانی عمیق‌تر است. این پژوهش به روش تحلیلی۔استنباطی و با هدف تبیین نقش گفتمان توحیدی در جهت‌دهی به اخلاق پزشکی و ارائه پاسخ ساختاریافته به چالش‌های نوپدید در چارچوب رویکرد توحیدمحور انجام شد. در این راستا، پس از شناسایی و تحلیل چالش‌های اخلاقی معاصر، نسبت آنها با مبانی اسلامی، با محوریت اصل توحید، بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که گفتمان توحیدی، با توجیه و تقویت سه فضیلت بنیادین «ایمان، تقوا، و عبودیت» در سطوح بینش، گرایش و رفتار، یک گفتمان اخلاقی نظام‌مند را در چهار ساحت «اخلاق بندگی، اخلاق اجتماعی، اخلاق فردی و اخلاق زیست‌محیطی» پایه‌ریزی می‌کند. این نظام نه‌تنها مولد و توجیه‌گر دیگر فضایل است، بلکه با جهت‌دهی به سوی غایت نهایی (قُرب الهی)، الگویی نوین برای مواجهه فعالانه با چالش‌های نوپدید اخلاقی در علوم پزشکی ارائه می‌دهد. نتیجه اینکه گفتمان توحیدی، فراتر از یک پشتوانه اخلاقی، نقش یک نقشه راه جامع و جهت‌دهنده را برای نیل به یک زیست‌کرامت‌محور در عرصه پزشکی ایفا می‌کند.https://ethics.riqh.ac.ir/article_13927_29a4dc12f96c271ab3e423a1ec2895bf.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثفصلنامه اخلاق‌پژوهی2476-36408320251122Examining and Elucidating the Functions of Hadiths in Theoretical Ethicsبررسی و تبیین کارکردهای احادیث در اخلاق نظری67901388410.22034/ethics.2025.51992.1791FAعلیبلوردیدانشجوی دکتری مدرسی اخلاق اسلامی: دانشگاه قرآن و حدیث تهران.0009-0006-0461-9080محمد تقیسبحانی نیااستادیار دانشگاه قرآن و حدیث0000-0002-2675-7584Journal Article20250507Ethics holds an exalted position in Islam, and hadiths constitute a rich source of ethical teachings. This research aims to elucidate and analyze the theoretical functions of hadiths within the theoretical structure of Islamic ethics, as despite their importance, a more precise investigation into their role in ethical theorizing is required. The findings indicate that hadiths possess multiple theoretical functions in Islamic ethics. These functions include: explaining and determining ethical propositions; elaborating upon and conceptualizing key ethical concepts; interpreting and clarifying the ethical verses of the Noble Quran; and complementing and supporting reason in ethical cognition by elucidating its limitations and providing divine guidance. Furthermore, hadiths serve as a source for evaluating ethical theories. In understanding these theoretical functions, this study emphasizes the indispensable role of this source in shaping and enriching the Islamic ethical system. A precise recognition of these functions paves the way for a more effective utilization of this valuable resource in future research and in formulating educational and promotional programs for Islamic ethics, while also contributing to a deeper understanding and more effective application of the ethical teachings of the Ahl al-Bayt (AS). This research is conducted using a descriptive-analytical approach.<br />Keywords<br />Theoretical Ethics, Ethical Hadiths, Functions of Hadiths, Hadith. اخلاق در اسلام جایگاه رفیعی دارد و احادیث، منبع غنی آموزه‌های اخلاقی هستند. این پژوهش با هدف تبیین و تحلیل کارکردهای نظری احادیث در ساختار نظری اخلاق اسلامی انجام شده است؛ زیرا به رغم اهمیت روایات، بررسی نقش آنها در نظریه‌پردازی اخلاقی نیازمند پژوهشی دقیق‌تر است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «احادیث» دارای کارکردهای نظری چندگانه‌ای در اخلاق اسلامی هستند. این کارکردها شامل: تبیین و تعیین گزاره‌های اخلاقی، تشریح و مفهوم‌سازی مفاهیم کلیدی اخلاقی، تفسیر و روشنگری آیات اخلاقی قرآن کریم، و تکمیل و پشتیبانی عقل در شناخت اخلاقی با تبیین محدودیت‌های آن و ارائه راهنمایی‌های وحیانی. همچنین، احادیث به‌عنوان منبعی برای ارزیابی نظریه‌های اخلاقی، مطرح می‌شوند. این پژوهش برای درک کارکردهای نظری احادیث، بر نقش غیرقابل‌انکار این منبع در شکل‌گیری و غنای نظام اخلاق اسلامی تأکید می‌کند. شناخت دقیق این کارکردها، زمینه بهره‌گیری مؤثرتر از این منبع ارزشمند در تحقیقات آتی و تدوین برنامه‌های آموزشی و ترویجی اخلاق اسلامی را فراهم می‌سازد و به فهم عمیق‌تر و کاربرد مؤثرتر آموزه‌های اخلاقی اهل بیت (ع) کمک می‌کند. این پژوهش با رویکردی توصیفی و تحلیلی به نگارش درآمده است. <br /><br /><br /> <br /> https://ethics.riqh.ac.ir/article_13884_788a6c86999270e48b2089e18e14244e.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثفصلنامه اخلاق‌پژوهی2476-36408320251122A Model for Ethical Living Based on the Perspectives of Islamic Moral Philosophersالگوی زیست اخلاقی بر اساس دیدگاه فیلسوفان اخلاق اسلامی911121392110.22034/ethics.2025.52100.1806FAحسینحاجی پوراستادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی(ره)0000-0003-3982-5328محمدمیرزاییاستادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی(ره)0000-0001-0254-1901صغریراداناستادیار گروه معارف دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی(ره)0000-0002-8895-6634Journal Article20250711Islamic ethical living requires a meticulous examination of its theoretical and practical foundations to ensure it provides human and ethically responsive answers to contemporary challenges. The aim of this article is to synthesize and analyze the foundations of Islamic bioethics based on the Quran, Sunnah, and the analysis of the viewpoints of some contemporary Islamic moral thinkers. Accordingly, this qualitative and comparative study, employing thematic analysis, extracts fundamental themes from primary sources and the perspectives of contemporary Islamic ethicists, and analyzes them. The findings reveal that God-centeredness, rationality, the innate and universal nature of ethics, the primacy of the soul, free will, dignity, divine intention, love, the perpetuity of morals, the systematic interconnectedness of ethical dimensions, gradual moral education, ethics as a path to divine proximity, the influence of divine and satanic forces on ethical living, and the awareness of the soul's potential tarnish are the most important foundations of Islamic ethical living. These were ultimately modeled within an epistemological, ontological, cosmological, and anthropological framework. Furthermore, within the proposed model, the ethical foundations were presented by analyzing the three realms of insight, inclination, and behavior, and categorizing them accordingly. This demonstrates the theoretical and practical interconnectedness of the foundations, as well as their comprehensiveness, dynamism, and adaptability in ethical living.زیست اخلاق اسلامی، نیازمند واکاوی دقیق مبانی نظری و عملی است تا در مواجهه با چالش‌ها، پاسخ‌گو ی زیست اخلاقی و انسانی باشد. هدف این مقاله، تجمیع و تحلیل مبانی زیست‌اخلاق اسلامی بر اساس قرآن، سنّت و تحلیل دیدگاه‌های برخی از اندیشمندان معاصر در اخلاق اسلامی است. به همین جهت پژوهش حاضر با روش تحلیل مضمون و با رویکرد کیفی و تطبیقی، ضمن استخراج مضامین بنیادین از منابع اصلی و دیدگاه‌های اندیشمندان معاصر در اخلاق اسلامی به تحلیل آنها پرداخته و به این یافته‌ها رسیده است که توحیدمحوری، عقلانیت، فطری و همگانی، اصالت روح، اختیار، کرامت، نیّت الهی، محبّت، جاودانگی اخلاق، پیوستگی نظام‌مند ابعاد اخلاقی، تربیت تدریجی، اخلاق؛ راه تقُرب به خدا، تأثیر فعالیت جنود الهی و شیطانی در زیست اخلاقی، و توجه امکان به زنگار نفس، مهم‌ترین مبانی زیست‌اخلاق اسلامی هستند که در تقسیم‌بندی نهایی در قالب معرفت شناختی، هستی‌شناختی، جهان‌شناختی و انسان‌شناختی مدل‌سازی شدند، نیز در الگوی مورد نظر، مبانی اخلاقی با تحلیل سه‌ساحت بینش، گرایش و رفتار و تقسیم‌بندی بر این اساس، ارائه گردید که پیوند نظری و عملی مبانی، و جامعیت، پویایی و قابلیت انطباق مبانی را در زیست اخلاقی نشان می‌دهد.<br /><br /><br /> https://ethics.riqh.ac.ir/article_13921_b97b915b88ca51626374e083659c146e.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثفصلنامه اخلاق‌پژوهی2476-36408320251122Qualitative Content Analysis of Saeb's Ethical System and its Educational-Pedagogical Implicationsبررسی و تحلیل نظام اخلاقی صائب تبریزی و دلالت‌های آموزشی – تربیتی آن1131421392310.22034/ethics.2025.52227.1833FAفاطمهبیدختیاستادیار گروه آموزشی زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0009-0005-3813-528Xراضیهسیروسی القاراستادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0009-0006-5631-3550فاطمهملاحسنیاستادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0009-0005-8073-7532Journal Article20251017This fundamental-applied qualitative research systematically extracts Sa'eb Tabrizi's ethical structure and explains its educational and practical implications based on a hybrid model of Islamic self-purification principles (Takhliyah, Tahliyah, and Tajalli) and modern learning psychology theories.The core research question is: How can Sa'eb's ethical system be organized and what are its full educational and practical implications based on this combined model? Using qualitative content analysis and purposive sampling from the book "201 Ghazals of Sa'eb," a hierarchical and systematic structure comprising four main categories (Foundations of Self-Purification, Insight and Inner Virtues, Manifestation of Conduct, and Ethical Steadfastness) was revealed, rooted in Islamic virtue ethics. Frequency analysis showed that the foundational stage, Takhliyah, has the highest occurrence, affirming the priority of reforming inner dispositions over external action and the purificatory nature of this system. Applying this integrated structure to theories like Self-Regulation, Self-Efficacy, and Intrinsic Motivation led to the extraction of precise pedagogical implications, providing a reliable basis for utilizing classical literature to propose a novel integrated model for ethical education.هدف این پژوهش کیفیِ بنیادی۔کاربردی، استخراج نظام‌مند ساختار اخلاقی مد نظر صائب تبریزی و تبیین دقیق دلالت‌های آموزشی و کاربردی آن است. این تبیین بر اساس مُدلی تلفیقی از اصول تربیت اسلامی (مراحل تخلیه، تحلیه، تجلی) و نظریه‌های روان‌شناسی یادگیری نوین صورت گرفت. سؤال اصلی پژوهش، سازماندهی نظام اخلاقی صائب در قالب ساختار و مقولات قابل استخراج و نیز تبیین دلالت‌های آموزشی و کاربردی کامل آن بر اساس مُدل تلفیقی ذکرشده بود. برای پاسخ به این سؤال، مضامین اخلاقی از طریق تحلیل محتوای کیفی و با روش نمونه‌گیری هدفمند از کتاب «دویست ویک غزل صائب» استخراج شد. نتایج، ساختاری سلسله‌مراتبی و روشمند شامل چهار مقوله اصلی را آشکار ساخت: مبانی تهذیب نفس، بصیرت و فضایل باطنی، تجلّی سلوک در رفتار، و ثبات قدم اخلاقی. این ساختار ریشه در اخلاق فضیلت اسلامی و غایت‌گرا دارد. تحلیل بسامد نشان داد که مرحله زیرساختی تهذیب نفس (تخلیه) با بالاترین فراوانی، بیانگر تقدم اصلاح ملکات درونی بر کُنش بیرونی و ماهیت تهذیبی این نظام است. تطبیق این ساختار یکپارچه بر نظریه‌هایی چون خودنظم‌دهی، خودکارآمدی و انگیزه درونی، به استخراج دلالت‌های دقیق آموزشی۔تربیتی انجامید که مبنایی مطمئن برای بهره‌گیری از ادبیات کهن در ارائه یک الگوی نوین تربیت اخلاقی تلفیقی فراهم می‌آورد.<br /><br />https://ethics.riqh.ac.ir/article_13923_a6cad609e268fe54ff70f41208d5992c.pdfپژوهشگاه قرآن و حدیثفصلنامه اخلاق‌پژوهی2476-36408320251122A Critical Examination of Fakhr al-Razi''''s View on the Conditions of Moral Action Emanating from Humansبررسی انتقادی دیدگاه فخر رازی دربارۀ شیوه و شرایط صدور فعل اخلاقی از انسان14316813905FAمحمدانصاریاندانشجوی دکتری فلسفه اخلاق دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.0009-0005-1100-8918Journal Article20250701Fakhr al-Razi holds two distinct views regarding how moral action emanates from humans. First, he points to the interaction of the soul and body, and the role of faculties and physical structure in the issuance of moral action. In his second theory (the theory of the ranks of souls), he divides humans into three categories: "the Muqarrabun" (those drawn near), "the Ashab al-Yamin" (the companions of the right), and "the Ashab al-Shimal" (the companions of the left), each possessing different capacities and moral standings. The Muqarrabun are immersed in divine knowledge and connected to the science of spiritual discipline; the Ashab al-Yamin have the potential for movement toward perfection and knowledge of ethics; and the Ashab al-Shimal lack any capacity for ethical transformation. By emphasizing the intrinsic and unchangeable nature of souls, Fakhr al-Razi deems moral change impossible for some individuals-a view that also relates to contemporary concepts of weakness of will (akrasia) and moral indifference, albeit with greater stringency regarding the possibility of ethical transformation. In proving the essential difference among souls, he attributes ethical differences in children to innate differences in their souls, rejecting the influence of the body and environment. This stance has been criticized, however, for neglecting genetic and prenatal factors, making incorrect generalizations from behavioral differences to essential differences, and underestimating environmental influences. This article, while noting the rational and Quranic origins of Fakhr al-Razi''s view, addresses the main criticisms leveled against his theory of the ranks of souls.<br /><br />فخر رازی دربارهٔ چگونگی صدور فعل اخلاقی از انسان دو دیدگاه متمایز دارد: او نخست به تعامل نفس و بدن، و نقش قوا و ساختار جسمانی در صدور فعل اخلاقی اشاره کرده و در نظریهٔ دوم، (نظریهٔ مراتب نفوس)، انسان‌ها را به سه دستهٔ «مقربین»، «اصحاب الیمین» و «اصحاب الشمال» تقسیم می‌کند که هر کدام ظرفیت‌ها و جایگاه اخلاقی متفاوتی دارند. مقربین، غرق در معارف الهی و متصل به علم ریاضت روحانی‌اند، اصحاب الیمین دارای استعداد حرکت به‌سوی کمال و علم اخلاق‌اند، و اصحاب الشمال فاقد هر گونه قابلیت تحول اخلاقی‌اند. فخر رازی با تأکید بر ماهیت ذاتی و غیرقابل تغییر نفوس، تغییر اخلاقی را برای برخی افراد ناممکن می‌داند که این دیدگاه با مفاهیم معاصر ضعف اراده و بی‌پروایی اخلاقی نیز ارتباط‌دارد؛ اگرچه سخت‌گیری بیشتری دربارهٔ امکان تحول اخلاقی در پی دارد. او در اثبات تفاوت ماهوی میان نفوس، تفاوت‌های اخلاقی کودکان را ناشی از تفاوت‌های ذاتی نفس آنها می‌داند و تأثیر بدن و محیط را ردّ می‌کند که البته، به دلیل غفلت از عوامل ژنتیکی و پیشازادی، تعمیم نادرست از تفاوت‌های رفتاری به تفاوت ماهوی، کم‌توجهی به تأثیر محیط‌های، مورد نقد قرار گرفته است. در این مقاله، ضمن اشاره به خاستگاه عقلی و قرآنی دیدگاه فخر رازی، به اهم نقدهایی که به نظریهٔ مراتب نفوس فخر رازی وارده شده، پرداخته شده است. https://ethics.riqh.ac.ir/article_13905_2566905fa56e8e04c9692be7b0acc948.pdf