پژوهشگاه قرآن و حدیث فصلنامه اخلاق‌پژوهی 2476-3640 8 4 2026 01 21 An Analysis of Religious Authority in the Age of “Algorithmic Muftis”: Implications and Solutions تحلیل مرجعیت در عصر «مُفتی‌های الگوریتمی»؛ پیامدها و راهکارها 5 25 13962 10.22034/ethics.2025.52304.1847 FA یاسر اسلامی  طلبۀ سطح چهار حوزه علمیه قم، قم، ایران. 0009-0002-9043-3821 Journal Article 2025 12 01 The emergence of “Generative AI” and large language models has presented the religiosity ecosystem with an unprecedented challenge; a challenge that is referred to as the transition from “human authority” to “algorithmic muftis.” This research examines the consequences of this replacement using a descriptive-analytical method and an interdisciplinary approach (jurisprudence, sociology, and philosophy of technology). The research findings show that from an epistemological and jurisprudential perspective, the machine output lacks religious authority due to the lack of “intention to compose,” “serious will,” and “queen of inference,” and is only the production of words based on statistical probabilities. At the sociological level, this phenomenon, by changing the nature of authority from “charismatic/traditional” to “cold algorithmic authority,” eliminates institutional intermediaries and weakens the structure of the field. Also, its moral and psychological consequences include the “extreme personalization of religion”, the commodification of fatwas and the creation of a “responsibility gap” that leaves the user morally disconnected. Finally, the article considers the solution to be the transition from the “replacement” paradigm to “augmented ijtihad” and the development of an ethical charter for Islamic artificial intelligence; where the machine is not in the position of a mufti, but rather as an intelligent assistant serving to refine the jurist’s context and subject matter. ظهور «هوش مصنوعی مولد» (Generative AI) و مدل‌های زبانی بزرگ‌‌، زیست‌بوم دینداری را با چالش بی‌سابقه‌ای مواجه کرده است؛ چالشی که از آن به عنوان گذار از «مرجعیت انسانی» به «مفتی‌های الگوریتمی» یاد می‌شود. این پژوهش با روش توصیفی۔تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای (فقه‌‌، جامعه‌شناسی و فلسفه فناوری)‌‌، پیامدهای این جایگزینی را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از منظر معرفت‌شناختی و فقهی‌‌، خروجی ماشین به دلیل فقدان «قصد انشاء»‌‌، «ارادۀ جدی‌» و «ملکۀ استنباط»‌‌، فاقد حجیّت شرعی است و تنها تولید واژگان بر اساس احتمالات آماری است. در سطح جامعه‌شناسی‌‌، این پدیده با تغییر ماهیت اقتدار از «کاریزماتیک / سنتی» به «اقتدار سرد الگوریتمی»‌‌، موجب حذف واسطه‌های نهادی و تضعیف ساختار حوزه می‌شود. همچنین‌‌، پیامدهای اخلاقی و روان‌شناختی آن شامل «شخصی‌سازی اِفراطی دین»‌‌، کالایی‌شدن فتوا و ایجاد «شکاف مسئولیت‌» است که کاربر را دچار گسست اخلاقی می‌کند. در نهایت‌‌، مقاله راهکار برون‌رفت را در گذار از پارادایم «جایگزینی» به «اجتهاد افزوده‌» و تدوین منشور اخلاقی هوش مصنوعی اسلامی می‌داند؛ جایی که ماشین نه در مقام مفتی‌‌، بلکه به عنوان دستیار هوشمند در خدمت تنقیح مناط و موضوع‌شناسی فقیه قرار می‌گیرد.

https://ethics.riqh.ac.ir/article_13962_2a5808a93178e78fa4ca56524e6d0d8c.pdf

پژوهشگاه قرآن و حدیث فصلنامه اخلاق‌پژوهی 2476-3640 8 4 2026 01 21 Feasibility of Inferring Ethical Judgments from Jurisprudential Rulings: A Teleological Comparative Approach امکان‌‌سنجی استنباط حکم اخلاقی از حکم فقهی با تأکید بر مقایسه‌‌ای غایت‌شناسانه 26 44 13956 10.22034/ethics.2025.51836.1747 FA سیدمصطفی حسینی نسب دانش آموخته دکتری موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. استاد مقطع خارج حوزه علمیه قم 0009-0004-8408-9053 محمدحسن سموعی دانشجوی دکتری رشته فلسفه اخلاق دانشگاه قم 0000-0001-5934-1342 Journal Article 2025 02 17 Ethics is responsible for evaluating actions and traits that have a lasting increasing or decreasing impact on human perfection. In comparing two sciences and examining the relations that may arise between ethics and jurisprudence, three main axes are usually considered: subject, method, and purpose. Based on foundational principles such as the definition and aim of ethics, it appears that ethical knowledge shares thematic, methodological, and indeed teleological proximity with jurisprudence. By examining numerous issues and propositions within jurisprudence, it becomes evident that the purpose or purposes of jurisprudence necessarily yield a degree of perfection for the obligated individual. Consequently, given the subject and purpose of ethics, and the correlation between jurisprudential aims and the attainment of a level of human perfection, jurisprudential rulings result in corresponding ethical judgments. Such correlation is conditional and applies in the absence of obstacles, such as deriving jurisprudential rulings from practical principles that do not aim at achieving a level of perfection. By identifying obstacles that prevent the attainment of perfection through jurisprudential rulings, these rulings entail the inference of corresponding ethical judgments, provided no impediment exists. علم اخلاق متصدی ارزش گذاری افعال و صفاتی است که تأثیر پایدار فزاینده یا کاهنده‌ای بر/ از کمال انسان دارند. در باب مقایسه بین دو علم و بررسی مناسباتی که می‌تواند بین اخلاق و فقه مطرح شود‌‌، عمدتاً سه محور موضوع‌‌، روش، و غایت مورد بررسی قرار می‌گیرد. با توجه به اصول موضوعه‌‌ای نظیر تعریف و غایت علم اخلاق‌‌، به نظر می‌رسد دانش اخلاق ارتباط تنگاتنگ موضوعی‌‌، روشی و البته‌‌، غایی با دانش فقه دارد. با بررسی موارد متعدد از مسائل و گزاره‌های دانش فقه‌‌، مبرهن است که غایت یا غایات دانش فقه به طور قهری مرتبه‌‌ای از مراتب کمال را برای مکلف محصّل و محقّق می‌نماید. در نتیجه، با توجه به موضوع و غایت دانش اخلاق و همچنین تلازم غایات فقهی با تحصیل مرتبه‌‌ای از کمال انسانی‌‌، احکام فقهی حکم اخلاقی همسو با خود را نتیجه می‌دهند. چنین تلازمی اقتضایی و در فرض نبود موانعی نظیر استنتاج حکم فقهی از اصول عملیه است که غایت تحصیل مرتبه‌‌ای از کمال را ندارند‌‌. با شناسایی موانع تحصیل مرتبه‌‌ای از کمال توسط احکام فقهی‌‌، این احکام‌‌، مستلزم استنباط حکم اخلاقی هم‌سو در فرض عدم مانع هستند.

https://ethics.riqh.ac.ir/article_13956_75463bb28ebdadbca718ccdb6e5ebf31.pdf

پژوهشگاه قرآن و حدیث فصلنامه اخلاق‌پژوهی 2476-3640 8 4 2026 01 21 Ethical Considerations of Ta'zir (Discretionary Punishment) Based on the Theory of Ayatollah al-ʿUẓmā Ṣāfī Golpāyegānī اخلاق مجازات تعزیر در فقه امامیه: تحلیل نظریۀ آیة ‌اللّه العظمیٰ صافی گلپایگانی 45 64 13925 10.22034/ethics.2025.52147.1817 FA احمد کریمی دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث 0000-0002-5525-2024 Journal Article 2025 08 27 Ta'zir, which means disciplining an individual through punishments less than the Sharia-prescribed hadd, is a cornerstone of Islamic criminal law. This analytical study investigates the ethical dimensions of the *fiqh al-ta'zir* theory of the Shia contemporary jurist, Ayatollah Safi. The research findings indicate that the semantics of ta'zir are based on a positive ethical understanding of the term, signifying aiding both the individual and society by preventing wrongdoing. Determining factors in ta'zir punishment include the psychological and social aspects of the offender, their intentions, the quality and quantity of the crime, its individual and social consequences, the ruler and judge, and the type, extent, aims, and effects of the punishment. Ayatollah Safi's theory built on the fluidity and gradualness of ta'zir, considering the differences among individuals and offenses, and taking into account the diverse ethical aims at the individual, social, and governmental levels. This approach provides a framework for the proportionality of crime and punishment, the defense of human rights and dignity, and a focus on the public good. The gradual ta'zir theory, from a moral perspective, leads to the "best return based on the public good," simultaneously encompassing retribution, deterrence, rehabilitation, and restorative justice, thereby evoking social virtue ethics. تعزیر ‌‌(ادب‌مند کردن فرد با مجازات‌هایی پایین‌تر از حد شرعی) یکی از ارکان فقه جزای اسلامی است. در این پژوهش - با روش تحلیلی - به ابعاد و ملاحظات اخلاقی نظریۀ فقه ‌التعزیر فقیه فقید معاصر، آیة ‌اللّه العظمیٰ صافی گلپایگانی پرداخته شده است. یافته‌ها نشان‌دهنده تلقی اخلاقی مثبت لغویان و فقها از واژۀ تعزیر است و ادب‌مند کردن فرد و جامعه می‌تواند در مورد کودکان و بهائم و حتی به شکل لفظی باشد و منوط به وقوع بزه نیست. حیثیات روان‌شناختی و اجتماعی مُجرم‌‌، همچنین نیات‌‌، کیفیت و کمیّت جُرم‌‌، آثار و تبعات فردی و اجتماعی آن‌‌، حاکم و قاضی‌‌، نوع‌‌، میزان و غایات تعزیر و آثار فردی و اجتماعی‌‌، عناصر تعیین‌کنندۀ تعزیر هستند. نظریۀ تعزیر آیة ‌اللّه صافی گلپایگانی‌‌، با اتکا به تفاوت‌های افراد و بزه و با توجه به تنوع غایات اخلاقیِ تعزیر - در سطوح فردی‌‌، اجتماعی و حکومتی‌‌ - بر سیالیت تعزیر استوار شده و رهیافتی برای تناسب جُرم و مجازات‌‌، دفاع از حقوق و کرامت انسانی و توجه به خیر عمومی فراهم می‌کند و نظریۀ تعزیر تدرجی - از نظر اخلاقی - به «بهترین بازگشت بر اساس خیر عمومی‌» منجر می‌گردد که هم‌زمان سزادهی‌‌، بازدارندگی‌‌، اصلاح و جبران یا عدالت ترمیمی را پوشش می‌دهد و اخلاق فضیلت اجتماعی را تداعی می‌کند.

https://ethics.riqh.ac.ir/article_13925_e8811c3b4e03f8ec784e57ba222681f1.pdf

پژوهشگاه قرآن و حدیث فصلنامه اخلاق‌پژوهی 2476-3640 8 4 2026 01 21 An Epistemological Analysis of the Role of the Principle of Justice in the Relationship Between Jurisprudence and Ethics تحلیل معرفت‌شناختی نقش اصل عدالت در نسبت فقه و اخلاق 65 90 13954 10.22034/ethics.2025.52187.1826 FA محمدهادی حاضری گروه فلسفه حقوق دانشگاه باقرالعلوم ع قم 0009-0002-5122-1594 Journal Article 2025 09 29 The present article aims to compare and analyze the epistemological theories in Islamic jurisprudence focused on the role of the principle of justice in discovering religious rulings. This function is considered a useful tool in making jurisprudence more ethical. Based on the findings of the research, the issue of justice in jurisprudence is established on two pillars: evidential epistemology and affirmative epistemology. Affirmative epistemology has two approaches: negative and positive. In the negative approach, the possibility of any role of justice in the process of discovering rulings is excluded, but in the positive approach, this possibility is available. The next step in actualizing justice requires examining affirmative epistemology. However, in affirmative epistemology, most Imami scholars, despite their justice-oriented foundations, have moved towards contractivism. From their perspective, the essence of right is legislative and authoritative. Their point of departure from naturalism is the critique of rational knowledge. Naturalism, which was the starting point of Imami legal thought and is considered one of the most abandoned theories today, considers the philosophy of law to be based on principles such as "the exclusivity of the Sharia to God, the precedence of (theoretical) reason over (action) will, the association of right/ruling with the finality of nature, and the possibility of knowledge for the human mind." While the negation of the affirmative role of the principle of justice will lead to the pure validity of Islamic law. یکی از زوایای مهم و اساسی در نسبت فقه و اخلاق‌‌، مسئلۀ عدالت در استنباط است. اصل عدالت هم در فرااخلاق و هم در فقه به عنوان یک معیار معرفتی درخور تأمل است. در این پژوهش، نظریه‌های معرفت‌شناختی معطوف به نقش اصل عدالت در کشف احکام شرعی مقایسه و تحلیل شده است. بنا به یافته‌های تحقیق، «عدالت» در فقه بر دو رُکن معرفت‌شناسی ثبوتی و معرفت‌شناسی اثباتی استقرار یافته است. معرفت‌شناسی ثبوتی، دو رویکرد سلبی و ایجابی دارد: در رویکرد سلبی - بخلاف رویکرد ایجابی - امکان هر گونه نقش‌پذیریِ عدالت در فرایند کشف احکام منتفی است‌‌. گام بعدی در فعلیت بخشیدن به عدالت‌‌، نیازمند بررسی معرفت‌شناسی اثباتی است. با این حال‌‌، در معرفت‌شناسی اثباتی نیز‌‌، غالب اندیشمندان امامیه‌‌، به ‌رغم بنیادهای عدل‌گرایانه‌‌، به سوی قراردادگرایی سوق یافته‌اند. نقطۀ عزیمت قراردادگرایان که حق از منظر ایشان تشریعی و اعتباری است، از طبیعت‌گرایی‌‌ و نقد معرفت عقلانی است. طبیعت‌گرایی که نقطۀ آغاز اندیشۀ حقوقی امامیه بوده و امروز از مهجورترین نظریه‌پردازی‌ها به شمار می‌رود‌‌، فلسفۀ حق را بر اصولی همچون «انحصار شریعت به خداوند‌‌، تقدم عقل (نظری) بر اراده (عمل)‌‌، تلازم حق/ حکم با غایتمندی طبیعت و امکان معرفت برای عقل انسانی» مبتنی می‌داند؛ در حالی که نفی نقش اثباتی اصل عدل‌‌، به اعتباری محض شدنِ حقوق اسلامی خواهد انجامید.

https://ethics.riqh.ac.ir/article_13954_974b49800a5daadd66daf72db6c852df.pdf

پژوهشگاه قرآن و حدیث فصلنامه اخلاق‌پژوهی 2476-3640 8 4 2026 01 21 A Comparative Study of the Concept and Interrelations of Modesty (Hayā), Chastity (Iffah), and Protective Jealousy (Ghayrat) in Islamic Jurisprudence and Ethics مطالعۀ تطبیقی مفهوم و نسبت حیا‌‌، عفاف و غیرت در فقه‌‌، اخلاق و متون اسلامی 91 118 13903 10.22034/ethics.2025.51773.1731 FA ابراهیم شفیعی سروستانی عضو هیئت علمی گروه فقه و حقوق دانشکده علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم 0009-0009-2589-1691 Journal Article 2025 01 20 Despite the extensive discussions found in lexicons, jurisprudence, and ethical literature regarding the meanings of the three terms ḥayāʾ (modesty/shame), ʿafāf (chastity/self-restraint), and ghayrah (protective jealousy), little attention has been paid to the relationship, boundaries, and mutual interactions among these concepts. Considerable ambiguities remain in this regard. Given the central role of these three notions in Islamic sexual ethics, clarifying their interrelations can contribute to a more precise articulation of the principles of Islamic sexual morality and provide more effective strategies for addressing many moral disorders. Accordingly, this study, employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, seeks to delineate the conceptual boundaries and interrelations of ḥayāʾ, ʿafāf, and ghayrah within jurisprudence, ethics, and Islamic texts. The findings indicate that ḥayāʾ (modesty or shame) is an inner disposition that arises from the sense of being observed by others - whether divine or human - and the fear of their reproach. ʿAfāf (chastity) constitutes its external and practical manifestation. In other words, ḥayāʾ functions as the inner driving force that guides an individual toward ʿafāf. Ghayrah (protective jealousy), in turn, operates as a safeguarding force that preserves both ḥayāʾ and ʿafāf. These concepts are thus intimately interconnected and interwoven. با وجود بحث‌های فراوانی که در کتاب‌های لغت‌‌، فقه و اخلاق در مورد معنای سه واژه حیا (شرم)‌‌، عَفاف (خودنگهداری) و غیرت (مردانگی) مطرح شده است‌‌، درمورد نسبت و مرز این مفاهیم با یک‌دیگر و همچنین ارتباط و تعامل آنها با هم چندان بحثی نشده و ابهام‌های زیادی در این زمینه وجود دارد. با توجه‌ به جایگاه و نقش این سه مفهوم در اخلاق جنسی اسلام‌‌، تبیین نسبت و ارتباط آنها با یک‌دیگر می‌تواند به تبیین دقیق‌تر اصول اخلاق جنسی اسلام و ارائۀ راهکارهای دقیق‌تر برای اصلاح بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی بیانجامد. بر این ‌اساس‌‌، در این پژوهش با روش توصیفی ۔ تحلیلی و با رویکرد مطالعۀ تطبیقی به تحدید مفهومی و تبیین نسبت سه واژۀ «حیا»‌‌، «عفاف»، و «غیرت» در فقه‌‌، اخلاق و متون اسلامی پرداخته شده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش‌‌، «حیا» یا شرم یک صفت یا حالت درونی است که از احساس نظارت دیگران (الهی یا انسانی) و بیم از نکوهش آنان ناشی می‌شود و «عفاف» نمود بیرونی و عملی آن است. به بیان دیگر‌‌، «حیا‌‌»، نیروی محرک و درونی است که انسان را به سمت «عفاف» هدایت می‌کند. «غیرت» نیز‌‌، نیروی بازدارنده و حافظ عفاف و حیاست. این مفاهیم ارتباطی وثیق و درهم‌تنیده با یک‌دیگر دارند.

https://ethics.riqh.ac.ir/article_13903_38b8f85889cbabaff4ce4702f61d5d48.pdf

پژوهشگاه قرآن و حدیث فصلنامه اخلاق‌پژوهی 2476-3640 8 4 2026 01 21 An Analysis of Slavery in Islam from the Perspective of Ethical Jurisprudence (Fiqh al-Akhlāq) تحلیل بردگی در اسلام از منظر فقه الاخلاق 119 137 13955 10.22034/ethics.2025.52159.1822 FA صدیقه نیکطبع عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان 0009-0001-8133-9350 عبدالرضا محمد حسین زاده دانشیار گروه الهیات، دانشکده حقوق و الهیات 6523-6504-0002-0000 Journal Article 2025 09 14 Professional ethics in accounting is fundamental to financial transparency, public trust, and corruption prevention. Challenges such as conflicts of interest and information distortion underscore the need for a comprehensive ethical model. This study designs a novel framework for accounting ethics by examining the works of three prominent Islamic philosophers: Nasir al-Din al-Tusi, Allama Tabatabai, and Morteza Motahhari. Using content analysis, 56 relevant articles were selected from 1,413 publications in philosophy, theology, education, and ethics. The proposed model extends beyond technical accounting, emphasizing principles such as honesty, justice, transparency, accountability, and trustworthiness. It redefines accounting not merely as a technical profession but as a human, social, and ethical commitment. By strengthening public trust, enhancing organizational transparency, and preventing corruption, this model provides a sustainable foundation for healthy financial systems. «بردگی‌» در نظام اخلاق اسلامی‌‌، مذموم و قبیح است‌‌، اما تبیین برخی احکام آن در قرآن و سنت‌‌، موجب شده‌‌ تا معاندین‌‌، اسلام را به طرفداری از بردگی و نقض حقوق بشر متهم کنند. با توجه به اهمیت اخلاق در اسلام و زندگی بشر و اهمیت روش فقیهانه و عقلانی در تبیین موضوعات اخلاقی‌‌، این پژوهش در صدد است با روش تحلیلی۔استنباطی‌‌، به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا می‌توان نظام بردگی را در چارچوب قواعد اخلاقی و فقهی‌‌، یعنی از منظر فقه الاخلاق تحلیل کرد و احکام متفاوت آن را تبیین کرد؟ فرضیۀ تحقیق این است که با وجود قُبح اخلاقی بردگی و حکم عدم جواز بردگی‌های غیر عادلانه‌‌، به اقتضای قواعد فقهی‌ای مانند تقدیم مصلحت اهم بر مهم، وجوب حفظ نظام و نفی سبیل کفار بر مسلمانان‌‌، بردگی در موارد خاصی مانند جهاد ابتدایی با رهبری معصوم‌‌، با شرایطی مشروع و حتی در مواردی واجب می‌شود و نتیجۀ تحقیق آنست که از منظر فقه الاخلاق‌‌، احکام بردگی مطلق نبوده و تحت قواعدی مانند «منع استرقاق غیر عادلانه» و «جواز استرقاق عادلانه» قابل تحلیل است.

https://ethics.riqh.ac.ir/article_13955_2fd1ad698f97ae22e931a4d26cf0ae5d.pdf