https://ethics.riqh.ac.ir/ فصلنامه اخلاق‌پژوهی fa daily 1 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 Fri, 22 May 2026 00:00:00 +0330 https://ethics.riqh.ac.ir/article_13982.html رازداری و محرمانگی از ارکان بنیادین رابطه مددکار اجتماعی و مددجو و از اصول محوری در اسناد اخلاقی این حرفه به‌شمار می‌آید‌. با این حال، شواهد میدانی حاکی از آن است که همین اصلِ مسلّم، در عمل یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های بروز دوراهی‌های پیچیده‌ اخلاقی است؛ به‌ویژه در موقعیت‌هایی که حفظ اسرار مددجو با پیشگیری از آسیب جدی به خود او یا دیگران، الزامات قانونی و قضایی، پاسخ‌گویی سازمانی یا حقوق اشخاص ثالث در تعارض قرار می‌گیرد‌. پژوهش حاضر با روش اسنادی ـ تحلیلی و رویکردی تطبیقی، ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای معاصر «اخلاق مددکاری اجتماعی» در پی پاسخ‌گویی به این پرسش است که صورت‌های اصلی بروز دوراهی‌های اخلاقی برای مددکاران اجتماعی در فعالیت‌های بالینی از ناحیه‌ رازداری و محرمانگی حرفه‌ای چیست و راهکارهای مواجهه با این دوراهی‌ها کدام است؟ بدین منظور، پس از تبیین مبانی نظری رازداری و دوراهی اخلاقی، چهار پرونده‌ موردی به‌عنوان نمونه‌های شاخص دوراهی‌های اخلاقی رازداری در مددکاری اجتماعی گزارش و تحلیل می‌گردد‌. در ادامه، سه شیوه قیاس‌گرایی، استقرا گرایی و اصل‌گرایی اخلاقی در مواجهه با این دوراهی‌ها به آزمون گذاشته می‌شود و در پایان، گونه‌شناسی هشت‌گانه و الگویی مرحله‌مند برای تصمیم‌گیری اخلاقی مددکاران اجتماعی در این دوراهی‌ها پیشنهاد می‌شود. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14008.html مقاله پیش رو بر اساس روش تحلیلی ۔ توصیفی و با هدف تحلیلی انتقادی از احساس تعالی سامان یافته است‌. مسئله اصلی در این مقاله این است که محرک اصلی احساس تعالی نمی‌تواند تنها رفتار اجتماعیِ یاریگرانه و استثنایی باشد‌. البته، استثنایی بودن محرک احساس تعالی چندان قابل تردید نیست و تجربه شخصی ما نیز نشان می‌دهد رفتارها یا رویدادهایی قابل پیش‌بینی و عادی به تحریک حس تعالی نمی‌انجامد‌، اما در مورد رفتار یاریگرانۀ اجتماعی تأمل بشتری باید به خرج داد‌. تأثیر این احساس در همه حیطه‌های رفتاری یکسان نیست‌. دست‌کم بر اساس پژوهش‌های کنونی، احساس تعالی تأثیر چندانی بر رفتارهای عدالت‌طلبانه یا اعتراضی ندارد‌. ضمن آنکه همه افراد نیز به یک اندازه از این احساس اثر نمی‌پذیرند و بسته به شدت یا ضعف هویت و یا حساسیت اخلاقی آنها این احساس تأثیری متفاوت بر افراد می‌نهد‌. در مجموع و بر اساس یافته‌های مقاله می‌توان گفت محرک احساس تعالی محصور در رفتارهای یاریگرانۀ اجتماعی نیست و زیبایی‌های شگفت‌انگیز، ریاضت‌ها و نیایش‌های عمیق و به دور از جلوه‌گری، گذشت از خطاهای بزرگ و مانند آن نیز می‌تواند محرک احساس تعالی باشد‌.  https://ethics.riqh.ac.ir/article_13991.html هدف این پژوهش بررسی ابهام اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش‌های برنامه درسی بود‌. پژوهش با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسانه انجام شد و جامعه پژوهش را کلیه اساتید برنامه درسی در سال تحصیلی ۱۴۰۴۔۱۴۰۵ تشکیل دادند‌. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و در نهایت، ۱۴ نفر از اساتید در مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته شرکت کردند‌. داده‌ها با روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفت‌. نتایج تحلیل داده‌ها نشان داد که ابهام اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی، پدیده‌ای چند بعدی است که شامل 9 مضمون فراگیر و ۲9 مضمون سازمان‌دهنده می‌شود‌. این مضامین ناظر بر چالش‌هایی همچون اصالت علمی، مسئولیت‌پذیری پژوهشگر، حریم خصوصی داده‌ها، عدالت و شفافیت، تأثیر هوش مصنوعی بر تفکر و خلاقیت، ابهام در تفسیر داده‌ها، نبود سیاست‌ها و دستورالعمل‌های نهادی روشن، و ضعف در آموزش و توانمندسازی پژوهشگران و راهبردهای مواجهه اساتید با ابهام اخلاقی است‌. یافته‌ها نشان می‌دهد که فقدان چارچوب‌های اخلاقی شفاف و راهنمای نهادی، می‌تواند به کاهش اعتماد، کیفیت و اصالت پژوهش‌های مبتنی بر هوش مصنوعی منجر شود‌. بر این اساس، تدوین سیاست‌های اخلاقی روشن، تقویت بازبینی انسانی، کنترل کیفیت تحلیل‌ها و توانمندسازی پژوهشگران به‌عنوان راهبردهای کلیدی برای کاهش ابهام اخلاقی پیشنهاد می‌شود. https://ethics.riqh.ac.ir/article_13976.html این پژوهش با پیوند زیباشناسی اخلاقی و فلسفۀ عواطف، سازوکارهای عاطفی۔اخلاقی منطق‌العشاق اوحدی مراغه‌ای را بررسی می‌کند‌. مسئله آن است که چگونه تجربه‌های عاطفیِ روایت‌شده در این منظومه، فراتر از احساسات شخصی، به ابزاری برای تولید، انتقال و تثبیت معرفت اخلاقی تبدیل می‌شوند‌. با بهره‌گیری از چارچوب نظری نوئل کارول درباره «شناخت‌مندی عواطف» و «کارکرد اخلاقی واکنش‌های احساسی» و روش تحلیل کیفی، نشان داده می‌شود که اوحدی عشق را تجربه‌ای عاطفی۔معرفتی برای تزکیۀ نفس، تهذیب اخلاق، خودشناسی و مسئولیت‌پذیری عاشقانه صورت‌بندی می‌کند‌. یافته‌ها حاکی از آن است که عاطفه در این منظومه، سازوکاری هنجارساز و تربیتی برای بازاندیشی اخلاقی و شکل‌گیری فضیلت‌های معنوی است‌. ترکیب عناصر غنایی و عرفانی در این اثر، بستری فراهم می‌کند که معرفت اخلاقی از مسیر تجربۀ عاطفی میسر شود‌. منطق‌العشاق نمونه‌ای برجسته از پیوند اخلاق، زیبایی‌شناسی عرفانی و ادبیات فضیلت‌گراست؛ متنی که عشق عرفانی را نه تجربه‌ای صرفاً زیباشناختی، بلکه فرایندی اخلاقی، تربیتی و معرفت‌محور بازنمایی می‌کند. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14007.html پژوهش حاضر با هدف ترسیم سیمای ادبیات پژوهشی «‌اخلاق هوش مصنوعی» در ایران و شناسایی روندها و خلأهای آن انجام شد‌. بدین منظور از رویکرد کیفی فراتحلیل ادبیات استفاده شد‌. مقالات علمی‌پژوهشی مرتبط پس از جست‌وجوی نظام‌مند در پایگاه‌های داخلی و اعمال معیارهای ورود و خروج، مطابق منطق رهنمودهای پریسما غربال و در نهایت ۲۵ مقاله برای تحلیل انتخاب شد‌. این مقالات بر اساس چارچوبی چندبعدی با استفاده از آمار توصیفی و تحلیل محتوای مقایسه‌ای بررسی شدند‌. یافته‌ها نشان داد ادبیات ایرانی اخلاق هوش مصنوعی پدیده‌ای نوظهور و میان‌رشته‌ای است که عمدتاً پس از سال ۱۴۰۰ شکل گرفته و در مرز فلسفه و الهیات، سلامت، ارتباطات و رسانه و حوزه‌های حرفه‌ای تولید می‌شود و مضامینی مانند حریم خصوصی و حفاظت داده، سوگیری و تبعیض الگوریتمی، عدالت، شفافیت، کرامت و خودآیینی انسان برجسته شده‌اند‌. در جمع‌بندی، بر ضرورت گذار از بحث‌های مفهومی‌به پژوهش‌های میدانی بومی‌شده و تدوین چارچوب‌ها و استانداردهای اجرایی برای حکمرانی اخلاقی هوش مصنوعی در ایران تأکید دارد. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14009.html هدف پژوهش حاضر، فهم و تفسیر اخلاقی معلمان از دانش‌آموزان زیسته در فقر در بستر مدرسه است‌. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد‌. مشارکت‌کنندگان شامل 15 نفر از معلمان مدارس دولتی شهر اصفهان بودند که با روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند‌. مشارکت‌کنندگان دارای حداقل سه سال سابقه تدریس و تجربه تعامل مستقیم با دانش‌آموزان زیسته در فقر بودند‌. عدم تمایل به ادامه مشارکت یا ناقص بودن داده‌ها به‌عنوان شرایط حذف در نظر گرفته شد‌. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و به شیوه تحلیل مضمون تحلیل شدند‌. یافته‌ها بر اساس ادراک معلمان در قالب سه مضمون فراگیر شامل «حاشیه‌رانی اجتماعی و اخلاقی»، «تخریب عدالت توزیعی در دسترسی به فرصت‌ها» و «چالش‌های اخلاقی و انتخاب‌های دشوار» صورت‌بندی شد‌. این مضامین نشان می‌دهد که فقر نه‌تنها به محدودیت منابع آموزشی و یادگیری منجر می‌شود، بلکه زمینه‌ساز کاهش مشارکت فعال دانش‌آموزان در فعالیت‌های کلاسی، تضعیف تعاملات اجتماعی در محیط مدرسه و شکل‌گیری فشارهای اخلاقی و انتخاب‌های دشوار در زندگی روزمره آنان است‌. بااین‌حال، فقر به‌عنوان پدیده‌ای چندبعدی در تجربه زیسته دانش‌آموزان، بر ابعاد آموزشی، اجتماعی و اخلاقی زندگی آنان اثرگذار خواهد بود‌.  https://ethics.riqh.ac.ir/article_13928.html برای تغییر رفتار فاعل‌های اخلاقی، در دانش اخلاق و روانشناسی، روش‌هایی بیان شده است که از بین آن روش‌ها، معرفی الگو مؤثرترین آن است؛ چون چیزی را بر الگوپذیر تحمیل نمی‌کند؛ بلکه موجب تقویت گرایش‌های درونی او می‌شود. با توجه به این‌که تأثیر الگوها شدت و ضعف دارد، در این پژوهش الگو‌هایی با تأثیرگذاری بیشتر بررسی می شود. برای رسیدن به این پاسخ، باید روشن شود که الگوها چه نوع تأثیری بر الگو پذیران دارند که بر اساس آن، الگوهایی مؤثر بر رفتار، شناخته شوند. این پژوهش با روش تحلیل محتوای آیات قرآن و روایات و کتب تربیتی و روانشناسی صورت گرفت. بر اساس یافته‌های تحقیق، مهمترین عامل تاثیرگذاری الگو آن است که الگوپذیر رسیدن به هدف برایش ارزشمند باشد و دستیابی به آن در نظرش شدنی و قابل تحقق جلوه ‌کند و در نتیجه انگیزه‌ او برای انجام آن رفتار افزون ‌گردد. بر این اساس الگوهایی که مشابهت بیشتری در سن، جنسیت و امکانات با الگوپذیر دارند، آنان که به موفقیت‌های بیشتری رسیده‌اند و الگوهایی که با غلبه بر مشکلات و موانع زیاد توانسته‌اند اهدافشان را محقق سازند، تأثیرگذاری بالایی بر گرایش‌ها و رفتار الگوپذیر دارند. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14016.html تبیین مبانی هستی‌شناختی برای ارائه یک نظام فکری منسجم و بنیادی، امری ضروری است و در میان بینش‌های نوین دینی معاصر، نگرش استاد علی صفائی حائری در تحلیل مباحث اخلاقی مبتنی بر دیدگاه ترکیب و تبدیل جایگاه قابل توجهی دارد. ایشان با نگاه ویژه خود در تأکید بر مفهوم ترکیب و تبدیل، افق جدیدی را در حوزه اخلاقی گشوده‌اند که محتاج تحلیل و ارزیابی است. اهمیت موضوع ترکیب در بینش ایشان به حدّی است که آن را شاه‌کلید مباحث اساسی تربیت، اخلاق و روان‌شناسی می‌داند و ریشه تحولات و تبدیل‌های اخلاقی را در توجه به این مفهوم می‌داند. هدف این پژوهش، تحلیل و ارزیابی مبانی هستی‌شناختی تربیت اخلاقی بر مبنای این دیدگاه است تا بخشی از جغرافیای آن، مورد پردازش قرار گرفته و روش تحقیق به صورت توصیفی‌ تحلیلی می‌باشد. اساسی‌ترین نتیجه این تحقیق، استخراج و تبیین مبانی هستی‌شناختی تربیت اخلاقی است که شامل موارد ذیل است: نظام‌مندی، مرحله‌مندی، هدفمندی، جمال و زیبایی، پایگاه خیر و شر در رابطه‌ها، اخلاقیات دلیل بر الهیات، و عینیت عمل و جزاء. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14018.html پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش اسنادی ـ کتابخانه‌ای، بر پایه‌ی مطالعه‌ی نظام‌مند آیات اخلاقی قرآن کریم و روایات معتبر شیعی، در پی تحلیل ماهیت عمل صالح و استخراج شروط و مؤلفه‌های بنیادین آن است تا بر این اساس، خاستگاه حقیقی عمل صالح را کشف و تبیین کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که ایمان، در کنار عناصری چون حُسن فاعلی (قصد قربت)، حُسن فعلی (مطابقت عمل با موازین شرع و عقل)، غایت کمال‌آفرینی و شرط استمرار و مداومت، مجموعاً ساختار پنج‌گانه‌ی عمل صالح را پدید می‌آورند. بر پایه‌ی دستاوردهای این پژوهش، عمل صالح قرآنی، فعلی است که از سطح «حالات» زودگذر و ناپایدار فراتر رفته و در مقام صدور و تحقق، بر «ملکات نفسانی» و صفات ثابت اخلاقی استوار می‌گردد. بدین‌ترتیب، می‌توان نتیجه گرفت که تمایز جوهری عمل صالحِ اصیلِ قرآنی از سایر اعمالِ ظاهراً نیک، در خاستگاه ملکوتی و ریشه‌دار آن در نفس آدمی نهفته است؛ به‌گونه‌ای که صدور خودانگیخته و آسانِ فعل نیک از فاعل اخلاقی ـ بی‌نیاز از تأمل‌های لحظه‌ای و هیجانی ـ تنها در پرتو تحقق ملکه‌ی فضیلت امکان‌پذیر می‌شود. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14019.html «قرب الهی» نه تنها غایت نهایی سلوک، بلکه معیار بنیادین ارزش‌گذاری در بخش عمده‌ای از نظریات اخلاق اسلامی است. با این حال، تنوع مکاتب اخلاقی در سنت اسلامی گاه به مثابه تعارض‌های نظری فهمیده شده است. پژوهش حاضر با هدف رفع این خلأ، شش نظریه برجسته (حسن و قبح ذاتی، ناظر آرمانی، فطرت‌گرایی، امر الهی، اعتباریات علامه طباطبایی و قانون طبیعی) را به‌منزله «خوانش‌هایی از نظریه اخلاقیِ قرب الهی» بازخوانی می‌کند. این مطالعه با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، خوانش‌های مذکور را بر اساس چهار شاخص محوری (معیار ارزش، منشأ شناخت، تعریف قرب، و راه دستیابی به آن) مقایسه کرده است. یافته‌های تطبیقی نشان می‌دهد که اختلاف این دیدگاه‌ها از جنس تعارض‌های ناسازگار در مبانی نیست؛ بلکه ناشی از تفاوت در «سطح تحلیل» و زاویه نگاه به ابعاد گوناگون انسان (عقل، فطرت، تشریع و نظارت) است. نوآوری و دستاورد مقاله، ارائه یک «الگوی تلفیقیِ طولی و لایه‌ای» است که در آن ساحت‌های تکوینی (عقل و فطرت)، تشریعی (امر الهی)، اعتباری (عقل عملی) و نظارتی (ناظر آرمانی) در امتداد یکدیگر سامان می‌یابند. این صورت‌بندی نشان می‌دهد که خوانش‌های یادشده نه تنها رقیب یکدیگر نیستند، بلکه اجزای مکملِ یک نظام منسجم در «اخلاق قرب‌محور» به‌شمار می‌روند. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14020.html پرسش این‌جاست: مطابق با متن سیاست‌نامه، اخلاقی که حاکم، رعیت، و در میانه‌ی این دو، کارگزارْ باید بدان مقید باشند، مبنا(هستی‌شناسی) و معیار(معرفت‌شناسی) خود را از دین و شریعت می‌ستاند یا از عرف و عقل؟ با این توضیح که در مقاله حاضر، دو تعبیر اخلاق دینی و اخلاق شرعی معادل یکدیگر بوده و معرّف اخلاقی است که نه تنها با اصول اجمالی دین در تعامل می‌نشیند و از این حیث دینی است، بلکه با اجزاء تفصیلی دین- یعنی شریعت- نیز تناظر، تجانس یا تطابق دارد و از این حیث شرعی است. اما اخلاق عرفی ناظر به هنجارهایی است که از عقل عملی مستقل برمی‌آید. با ملاحظه‌ی فوق و در مقام پاسخ به پرسش اصلی مقاله، ضمن تحلیل فقرات اخلاقی- هنجاری سیاست‌نامه و اخذ قرائن بینامتنی از الهیات اشعری(به عنوان موضع رسمی خواجه نظام) این نتیجه منتج شده است: نظام‌الملک به دینداریِ شریعت‌مدار به مثابه رکن یا لازمه‌ی ماهیت اخلاق می‌نگرد. البته آن‌جا که ضعف مبنایی، تعارض ساختاری یا اختلال عملی رخ داده- و مثلا با قدرت مطلقه‌ی شاهیْ شریعت‌مداری به مسامحه.می‌گرود، یا اخلاقِ مشترک انسانی کمرنگ می‌شود- مقصودْ مراعاتِ همزمانِ دو مطلوب، یعنی مذهب و پادشاه مقبول است؛ که همین مراعاتْ غیراخلاقی و عاملی موثر در زوال فرهنگِ دینی است. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14031.html بر اساس برائت عقلی در حوزه علم‌الاصول، اگر حکم شرعی فعلی برای انسان مورد تردید باشد و بیانی به او نرسیده باشد، در این صورت تکلیفی نیز متوجه انسان مکلّف نخواهد بود. این مقاله به تحلیل و تبیین عمیق‌تر اصل برائت عقلی در جهت توسعه به حوزه اخلاق (برائت اخلاقی) می‌پردازد و با تمرکز بر کارکردهای این اصل در مسئولیت اخلاقی، سعی در ارائه تصویری جامع‌تر از ماهیت و کاربردهای آن دارد. این تحلیل، با تأکید بر تمایز میان «جهل صادقانه» و «جهل ناشی از کوتاهی»، جایگاه کرامت ذاتی عقلانی انسان را در مواجهه با الزامات هستی و تصمیم‌گیری‌های اخلاقی روشن می‌سازد. علاوه بر این، نقدهای سازنده‌ای بر مبانی و پیامدهای احتمالی این کارکرد مطرح می‌شود تا افق‌های جدیدی برای بحث و تعمق بیشتر در این زمینه گشوده شود. در پژوهش حاضر ابتدا ماهیت اصل برائت عقلی و امکان تسرّی آن به حوزه اخلاق تبیین می‌شود. در ادامه از مواجهه اصل برائت عقلی با مسئولیت اخلاقی در قالب حقیقت و لوازم مسئولیت اخلاقی سخن گفته می‌شود. سپس کارکرد اصل برائت عقلی در جهت مسئولیت اخلاقی برای اخلاقی زیستن تبیین شده و در نهایت نگرانی‌های معطوف به مسئولیت اخلاقی، براساس اصالت برائت عقلی پاسخ گفته می‌شود. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14032.html در ادبیات عرفی و دینی، جزای انسان سرزنشگر و ملامتگر، خود ابتلای‌ست، به این معنا که اگر فردی مورد طعن قرار گیرد، طاعن، خود مبتلا بدان خصیصه خواهد شد، مسأله پژوهش حاضر آن است که آیا می‌توان ابتلا را بر اساس سازوکارهای طبیعیِ شناختی و اخلاقی انسان توضیح داد و تفسیرهای ماورایی را کنار نهاد؟ هدف این پژوهش ارائه یک تبیین نظری یکپارچه از ابتلاست که بتواند پیوند میان منابع روایی، فلسفه اخلاق و روان‌شناسی را روشن کند و نشان دهد چگونه عیب‌جویی و سرزنش دیگری سبب کاهش خودآگاهی، تضعیف کنترل اخلاقی و فعال‌شدن گرایش‌های سرکوب‌شده در نفس انسان می‌شود. تحلیل روان‌شناختی نیز به‌طور مستقل همین چرخه را تأیید می‌کند: توجهِ متمرکز بر عیب دیگری، محتوای سرکوب‌شده را فعال می‌کند، میدان خودنظارتی را محدود می‌سازد و احتمال بروز رفتار مشابه را افزایش می‌دهد. ابتلا را می‌توان بر پایه سازوکارهای طبیعیِ روانی و اخلاقی انسان تبیین کرد و خوانش ماوراییِ رایج را کنار نهاد. بدین ترتیب، روایت‌های اخلاقی اسلامی،فلسفه اخلاق و روان‌شناسی معاصر، هر سه ناظر به یک سازوکار مشترک‌اند: سرزنش دیگری، غفلت از خویشتن را تقویت می‌کند و غفلت، زمینه لغزش را فراهم می‌سازد.بنابراین ابتلا نه رخدادی فوق‌طبیعی، بلکه پیامد طبیعیِ تعامل میان توجه، انگیزش و ساختار اخلاقی انسان است https://ethics.riqh.ac.ir/article_14038.html پژوهش حاضر با هدف تحلیل فلسفی-عرفانی رذیله اخلاقی«شُح» در آیه«یُوقَ شُحَّ نَفْسِه»(تغابن، 16) با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای تطبیقی انجام شده است. داده‌ها با بررسی تفاسیر فریقین، متون روایی، آثار فلسفی و منابع عرفانی گردآوری و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد«شُح» فراتر از بخل صرف، ترکیبی از حرص مفرط نفسانی و مانعی پنهان برای انفاق و نیکی‌هاست که ریشه در نگرش مادی، عقلانیت کوتاه‌بین و «انانیت» دارد و پیامدهای فردی(قطع رحمت الهی، اضطراب) و اجتماعی(شکاف طبقاتی، تضعیف همبستگی) به دنبال می‌آورد. تحلیل تطبیقی، چهار ساحت مکمل را آشکار ساخت: الهیاتی-عملی(توفیق الهی و عمل به زکات)، اجتماعی-اقتصادی(ایثار فعال و بازتوزیع ثروت)، فلسفی-عقلانی(تقابل عقلانیت برتر با عقلانیت مادی مبتنی بر حرکت جوهری نفس)و عرفانی-وجودی(شُح به‌مثابه بیماری قلب، حجاب توحید و ریشه‌ حسد). نوآوری مقاله، ارائه‌ الگوی«چرخه‌ فضیلت رهایی از شُح»به‌عنوان فرایند چندبعدی شامل خودآگاهی و دعا، عمل ایثارگرانه، بازتعریف عقلانیت، و درمان ریشه‌ای با قناعت و نگاه توحیدی است. رهایی از«شُح نفس»شرط لازم برای نیل به«فلاح» بوده و تنها با همکاری اراده‌ انسان و لطف الهی محقق می‌شود. پژوهش بر بازخوانی این مفهوم قرآنی به‌عنوان پاسخی به چالش‌های اخلاقی و اقتصادی جوامع مادی‌گرا تأکید دارد. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14039.html پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی کنشگری کاربران حوزوی در شبکه‌های اجتماعی از منظر اخلاق اجتماعی انجام شده است. با توجه به نقش مرجعیت اخلاقی روحانیت در جامعه، حضور آنان در رسانه‌های اجتماعی، افزون بر فرصت‌های تبلیغ دینی، می‌تواند با پیامدها و چالش‌های اخلاقی همراه باشد. این تحقیق با رویکرد کیفی و به روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شد و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته با ۱۶ نفر از استادان، مبلغان و کارشناسان حوزوی و رسانه‌ای گردآوری گردید. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش تحلیل مضمون تفسیرمحور صورت گرفت که در نهایت ۱۴۲ کد اولیه استخراج و در قالب شش محور اصلی سامان‌دهی شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد کنشگری رسانه‌ای کاربران حوزوی در شبکه‌های اجتماعی، با شش آسیب عمده در حوزه اخلاق اجتماعی مواجه است: عوام‌زدگی، تکبّر رسانه‌ای، بی‌توجهی به اخلاق گفت‌وگو، نقض حریم خصوصی، اختلال در روابط زناشویی و بی‌توجهی به تربیت فرزندان. دو محور پایانی، هرچند ناظر به عرصه اخلاق خانوادگی‌اند، اما از آنجا که اخلاق خانوادگی در منظومه اخلاق اسلامی ذیل اخلاق اجتماعی قابل تحلیل است، در چارچوب مفهومی پژوهش قرار می‌گیرند. تحلیل یافته‌ها نشان می‌دهد ریشه مشترک این آسیب‌ها را می‌توان در عدم سواد رسانه‌ای اخلاق‌محور و ضعف در تقوای رسانه‌ای جست‌وجو کرد. نتایج پژوهش... https://ethics.riqh.ac.ir/article_14040.html «مسئله سنخ مفاهیم اخلاقی و فرآیند حصول آن‌ها در نفس انسانی، یکی از دغدغه‌های بنیادین فلسفه اخلاق است. علیرغم مطالعات گسترده در حوزه اخلاق ملاصدرا، پژوهش‌های پیشین عمدتاً بر تبیین ارزش‌ها یا مبانی اخلاق هنجاری و توصیفی تمرکز داشته و به بررسی دقیق «چگونگی فرآیند تحقق و حصول مفاهیم اخلاقی در نفس» نپرداخته‌اند. مقاله حاضر با روش تحلیلی-توصیفی و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه (اصالت وجود، تشکیک وجود) می‌کوشد تا نخست سنخ هستی‌شناختی مفاهیم اخلاقی را تعیین کند و سپس فرآیند معرفت بدان‌ها را تبیین نماید. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مفاهیم اخلاقی از سنخ معقولات ثانیه فلسفی هستند؛ زیرا از نحوه خاص تحقق فعل اختیاری انتزاع می‌شوند، ماهیت مستقل ندارند، حمل آن‌ها بر مصادیق تشکیکی است و در عین واقع‌نمایی، به موجودات مستقل نمی‌انجامند. در مرحله بعد، مقاله با تطبیق قاعده استعداد و افاضه بر مفاهیم اخلاقی نشان می‌دهد که این مفاهیم نیز همچون صور علمی، امری مجردند. موقعیت‌های اخلاقی، عواطف و تجربیات تنها نقش علل معدّه را ایفا می‌کنند و نفس را به حد استعداد می‌رسانند؛ آنگاه عقل به عنوان علت مجرد و اقوی، مفاهیم اخلاقی را بر نفس افاضه می‌کند. این فرآیند در دو سطح جزئی و کلی جریان می‌یابد.» https://ethics.riqh.ac.ir/article_14043.html در این مقاله، نظریه اخلاقی صادق لاریجانی در چارچوب ناطبیعت‌گرایی متاخر با روش بازسازی استنباطی و رویکردی تحلیلی-انتقادی بررسی می‌شود. هسته‌ی نظریه، «الزامات نفس‌الامری» به عنوان بایدهای اخلاقیِ عینی و مستقل از ذهن است که اوصافی برای «وجود مضاف به ماهیت کلی افعال» بوده و «نفس انسانی» ظرف تحقق و شهود آنهاست. راه شناخت این واقعیات در بنیادین‌ترین سطح، «علم حضوری» است. مقاله این نظام فکری را در مواجهه با سه‌گانه چالش‌های مدرنِ غرابت، آمریت هنجاری و تفرّع محک می‌زند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هستی‌شناسی نفس‌محور او با موفقیت از سد چالش غرابت عبور کرده و نشان می‌دهد حقایق اخلاقی موجوداتی غریب در جهان فیزیکی نیستند. در برابر چالش آمریت هنجاری نیز، نظریه وی با ارجاع به بداهت، قطعیت و مواجهه مستقیمِ نفس با واقعیت الزام‌آور، مرجعیتی ذاتی و خودبنیاد ارائه می‌دهد که نیازی به توجیه بیرونی ندارد. اما در مواجهه با چالش تفرّع (ارتباط ضروری میان ویژگی‌های طبیعی و اخلاقی) دچار مغالطه‌ی انتقال راز می‌شود. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14051.html این پژوهش با هدف تبیین نسبت میان عقلانیت کلامی و اخلاق فضیلت‌گرا در جریان عقل‌گرای امامیه، در سه گام تحولی از سید مرتضی تا علامه حلی با تأکید بر نقش واسط شیخ طوسی انجام شده است. مقاله با رویکردی کیفی و بهره‌گیری از تحلیل مفهومی در قالب بازسازی و سنجش منطق استدلال‌های متکلمان به شکل هرمنوتیک متن‌محور با رویکرد معناشناختی-کاربردشناختی برای فهم دلالت‌های لفظی در بافتار گفتمانی و روش تطبیقی-تحلیلی تاریخی برای ردیابی سیر تطور اندیشه، آثار کلامی و اخلاقی سه متکلم برجسته این دوره را بررسی کرده و بر مفهوم «استقلال عقل در ادراک حسن و قبح» به عنوان نقطه پیوند عقلانیت نظری و اخلاق فضیلت‌گرا تمرکز دارد. سید مرتضی با تأکید بر نظریه تکلیف عقلانی، زمینه را برای اخلاق مستقل از شرع فراهم آورد. شیخ طوسی این چارچوب را بسط منطقی بخشید و رابطه تکمیلی عقل و شرع را ترسیم کرد. علامه حلی با ورود فلسفه مشاء، نظامی منسجم برقرار ساخت که در آن مفاهیمی چون فضیلت، رذیلت، سعادت و شقاوت، در گرو حکم عقل عملی و تحقق‌بخش کمال عقلانی در اطاعت از امر الهی هستند. به جای تضاد، عقلانیت کلامی و اخلاق فضیلت‌گرا در این جریان فکری، دو روی یک سکه از پروژۀ عقلی‌سازی دین محسوب می‌شوند. https://ethics.riqh.ac.ir/article_14057.html دوره میانسالی با بازاندیشی در ارزش‌ها همراه و اخلاق در آن اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا خُلق یا به ثبات می‌رسد یا در برابر چالش‌های بیرونی محدود می‌شود. کرانمندی‌های اخلاقی به کاهش پایبندی به اصول می‌انجامد، اما تقویت آن به سعادت فردی و الگوسازی کمک می‌کند. این پژوهش نیمه‌تجربی تکوینی با رویکرد هستارنگاری موردی بر پایه فرانظریه تکوینی (۲۸) انجام شد. نمونه ۱۶ نفر (۴۰–۶۵ ساله) از شیراز با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و داده‌ها با مصاحبه نیمه‌ساختارمند جمع‌آوری و با تحلیل محتوای جهت‌مند تحلیل شد. اعتبار از طریق تطابق با فرانظریه، جلسات تیمی و نظر شش متخصص تأیید گردید. تحلیل داده‌ها ۱۴ نشانگر کلیدی در ابعاد اجتماعی، هیجانی و حسی شناسایی کرد که پُربسامدترین آن‌ها شامل فساد و پارتی‌بازی، فشار اقتصادی، تأثیر محیط کار، رسانه و فضای مجازی، ناکارآمدی قوانین، شکاف فرهنگی و حرکات غیرکلامی بودند و بعد اجتماعی بیشترین نقش را در جریان‌سازی اطلاعات اخلاقی تحت تأثیر عوامل بیرونی دارد. عوامل بیرونی رفتارهای اخلاقی را محدود کرده و به کوتاه‌آمدن از اصول منجر می‌شوند، اما زمینه مقاومت اخلاقی را نیز فراهم می‌آورند. نتایج بر ضرورت سیاست‌های حمایتی، اصلاح ساختارها و مداخلات رسانه‌ای تأکید دارد. این مطالعه خلأ بررسی نظام‌مند تأثیر عوامل بیرونی بر اخلاق میانسالی را پر کرده است.