مطالعۀ تطبیقی مفهوم و نسبت حیا‌‌، عفاف و غیرت در فقه‌‌، اخلاق و متون اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی گروه فقه و حقوق دانشکده علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم

چکیده

با وجود بحث‌های فراوانی که در کتاب‌های لغت‌‌، فقه و اخلاق در مورد معنای سه واژه حیا (شرم)‌‌، عَفاف (خودنگهداری) و غیرت (مردانگی) مطرح شده است‌‌، درمورد نسبت و مرز این مفاهیم با یک‌دیگر و همچنین ارتباط و تعامل آنها با هم چندان بحثی نشده و ابهام‌های زیادی در این زمینه وجود دارد. با توجه‌ به جایگاه و نقش این سه مفهوم در اخلاق جنسی اسلام‌‌، تبیین نسبت و ارتباط آنها با یک‌دیگر می‌تواند به تبیین دقیق‌تر اصول اخلاق جنسی اسلام و ارائۀ راهکارهای دقیق‌تر برای اصلاح بسیاری از ناهنجاری‌های اخلاقی بیانجامد. بر این ‌اساس‌‌، در این پژوهش با روش توصیفی ۔ تحلیلی و  با رویکرد مطالعۀ تطبیقی به تحدید مفهومی و تبیین نسبت سه واژۀ «حیا»‌‌، «عفاف»، و «غیرت» در فقه‌‌، اخلاق و متون اسلامی پرداخته شده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش‌‌، «حیا» یا شرم یک صفت یا حالت درونی است که از احساس نظارت دیگران (الهی یا انسانی) و بیم از نکوهش آنان ناشی می‌شود و «عفاف» نمود بیرونی و عملی آن است. به بیان دیگر‌‌، «حیا‌‌»، نیروی محرک و درونی است که انسان را به سمت «عفاف» هدایت می‌کند. «غیرت» نیز‌‌، نیروی بازدارنده و حافظ عفاف و حیاست. این مفاهیم ارتباطی وثیق و درهم‌تنیده با یک‌دیگر دارند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Concept and Interrelations of Modesty (Hayā), Chastity (Iffah), and Protective Jealousy (Ghayrat) in Islamic Jurisprudence and Ethics

نویسنده [English]

  • ibrahim shafiee sarvestani
Faculty member of the Jurisprudence and Law Department, Faculty of Islamic Sciences and Education, University of the Quran and Hadith, Qom
چکیده [English]

Despite the extensive discussions found in lexicons, jurisprudence, and ethical literature regarding the meanings of the three terms ḥayāʾ (modesty/shame), ʿafāf (chastity/self-restraint), and ghayrah (protective jealousy), little attention has been paid to the relationship, boundaries, and mutual interactions among these concepts. Considerable ambiguities remain in this regard. Given the central role of these three notions in Islamic sexual ethics, clarifying their interrelations can contribute to a more precise articulation of the principles of Islamic sexual morality and provide more effective strategies for addressing many moral disorders. Accordingly, this study, employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, seeks to delineate the conceptual boundaries and interrelations of ḥayāʾ, ʿafāf, and ghayrah within jurisprudence, ethics, and Islamic texts. The findings indicate that ḥayāʾ (modesty or shame) is an inner disposition that arises from the sense of being observed by others - whether divine or human - and the fear of their reproach. ʿAfāf (chastity) constitutes its external and practical manifestation. In other words, ḥayāʾ functions as the inner driving force that guides an individual toward ʿafāf. Ghayrah (protective jealousy), in turn, operates as a safeguarding force that preserves both ḥayāʾ and ʿafāf. These concepts are thus intimately interconnected and interwoven.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Jurisprudence
  • Ethics
  • Sexual Ethics
  • Modesty
  • Chastity
  • Protective Jealousy
  • Sexual Abstinence

مراجع

فهرست منابع
* قرآن کریم‌‌. (1373)‌‌. (ترجمه: محمد مهدی فولادوند)‌‌. قم‌‌:دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
** نهج‌البلاغه‌‌. (1384). (ترجمه: محمد مهدی فولادوند)‌‌‌‌. تهران‌‌: نشر صائب.
­­­
ابن شعبه حرانی‌‌، حسن بن علی‌‌. (1404 ق)‌‌. تحف‌العقول عن آل الرسول (ص). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن مسکویه‌‌، ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب. (بی‌تا)‌‌. تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق‌‌. تحقیق: ابن الخطیب‌‌: مکتبة الثقافة الدینیة.
ابن منظور‌‌، محمد بن مکرم‌‌. (1414 ق.). لسان العرب. (تحقیق: جمال‌الدین میر دامادی‌‌). بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع۔ دار صادر.
انصاری‌‌، محمد علی (خلیفه شوشتری)‌‌. (1415ق)‌‌. الموسوعة الفقهیة المیسرة‌‌. قم‌‌: مجمع الفکر الإسلامی.
انصاری‌‌، مرتضی بن محمد امین‌‌ (شیخ انصاری‌‌). (1411 ق)‌‌. کتاب المکاسب‌‌. قم‌‌: دار الذخائر.
انصاری‌‌، مرتضی بن محمد امین‌‌ (شیخ انصاری‌‌). (1415ق)‌‌. کتاب الصلاة‌‌. قم‌‌: المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأعظم الأنصاری.
پسندیده‌‌، عباس‌‌. (1383)‌‌. پژوهشی در فرهنگ حیا‌‌. قم‌‌: مؤسسه علمی ۔فرهنگی دارالحدیث.
پسندیده‌‌، عباس‌‌. (1396) «روش مفهوم‌شناسی موضوعات اخلاقی و کاربست آن در مفهوم حیا»‌‌، اخلاق وحیانی‌‌. ش 12. ص 95۔67.
حسینی زبیدی‌‌، محمد مرتضی‌‌. (1414 ق)‌‌. تاج العروس من جواهر القاموس‌‌. (تحقیق: علی سیری و علی هلالی). بیروت‌‌: دار الفکر.
خوانساری‌‌، جمال الدین محمد بن حسین. (1366). شرح غرر الحکم و درر الکلم‌‌. (تحقیق و تصحیح: میر جلال الدین‏حسینی ارموی‌‌). تهران‌‌: دانشگاه تهران‌‌.
دهخدا‌‌، علی‌اکبر‌‌. (1373)‌‌. لغت‌نامه‌‌. تهران‌‌: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
دهقان سیمکانی‌‌، رحیم‌‌. (1392)‌‌. «نقش زنانگی در مقولۀ اخلاقی غیرت»‌‌. مطالعات اخلاق کاربردی‌‌. 3 (11). ص 83۔106.
راغب اصفهانی‌‌، حسین بن محمد‌‌. (1412 ق)‌‌. مفردات ألفاظ القرآن‌‌. (تحقیق: صفوان عدنان داوودی)‌‌. بیروت۔دمشق‌‌: دار القلم۔الدار الشامیة.
سید مرتضی‌‌، علی بن حسین بن موسی (علم ‌الهدی). (1405 ق)‌‌. رسائل الشریف المرتضی‌‌. قم‌‌: دار القرآن الکریم.
شریف شیرازی‌‌، محمد هادی بن معین الدین محمد (آصف شیرازی) (1430 ق)‌‌. الکشف الوافی فی شرح أصول الکافی‌‌. (تحقیق: علی فاضلی)‌‌. قم‌‌: دارالحدیث.
شلتوت‌‌، محمود‌‌. (1421 ق)‌‌. الاسلام عقیدة و شریعة‌‌. (چاپ هشتم). قاهره‌‌: دارالشروق‌‌،
شهید اول‌‌، محمد بن مکی العاملی‌‌. (۱۴۳۰ ق)‌‌. موسوعة الشهید الأول‌‌. قم‌‌: مرکز العلوم و الثقافة الاسلامیة.
شهید ثانی‌‌، زین الدین بن علی‌‌. (1410 ق)‌‌. الروضة البهیّة فی شرح اللمعة الدمشقیّة‌‌. (تحقیق: محمد کلانتر)‌‌. قم‌‌: مکتبة الداوری.
شیخ حرّ عاملی‌‌، محمد بن حسن‌‌. (1409 ق)‌‌. تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة‌‌. قم‌‌: مؤسسة آل البیت (ع).
شیخ صدوق‌‌، محمد بن علی ابن بابویه‌‌. (1413 ق)‌‌. من لا یحضره الفقیه‌‌. (تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری). قم‌‌: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
شیخ طوسی‌‌، ابوجعفر محمد بن حسن‌‌. (1407 ق)‌‌. تهذیب الأحکام‌‌. (تحقیق: حسن الموسوی خرسان‌‌). تهران‌‌: دار الکتب الإسلامیه.
شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا). (1383)‌‌. شرح أصول الکافی‌‌. (تحقیق: محمد خواجوی)‌‌. تهران‌‌: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
طباطبایی حکیم‌‌، محمد سعید‌‌. (۱۴۲۸ ق)‌‌. مصباح المنهاج (الاجتهاد و التقلید)‌‌. (چاپ دوم). نجف اشرف‌‌: مؤسسة الحکمة الثقافة الاسلامیة.
طباطبایی‌‌، سید محمد‌حسین‌‌ (علامه طباطبایی). (1390ق.) المیزان فی تفسیر القرآن‌‌. بیروت‌‌: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی‌‌، فضل بن حسن‌‌. (1372)‌‌. مجمع البیان فی تفسیر القرآن‌‌. تهران‌‌: ناصر خسرو.
طریحی‌‌، فخرالدین السید محمد الحسینی‌‌. (1375)‌‌. مجمع البحرین‌‌. (تحقیق: احمد حسینی اشکوری).‌ تهران: مرتضوی.
عاملی‌‌، حسن بن زین ‏الدین‌‌. (1۴0۶ ق)‌‌. معالم‌الدین و ملاذ المجتهدین‌‌. قم: مؤسسه النشر الاسلامی‌‌،
غزالی‌‌، ابو حامد محمد‌‌. (بی تا)‌‌. إحیاء علوم الدین‌‌. (تحقیق: عبد الرحیم بن حسین حافظ عراقی‌‌). بیروت‌‌: دار الکتاب العربی.
فیض کاشانی‌‌، مولیٰ محمد محسن‌‌. (1409ق)‌‌. کتاب الوافی‌‌. اصفهان‌‌، مکتبة الامام امیرمؤمنان علی (ع)‌‌.
فیض کاشانی‌‌، مولیٰ محمد محسن‌‌. (1417 ق)‌‌. المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء‌‌. (تحقیق: علی اکبر غفاری)‌‌. قم‌‌: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فیّومی‌‌، احمد بن محمد‌‌. (١٤١4ق)‌‌. المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر‌‌. (چاپ دوم). قم‌‌: مؤسسة دارالهجرة.
قزوینی‌‌، علی بن اسماعیل‌‌. (1419 ق)‌‌. رسالة فی العدالة‌‌. قم‌‌: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة‌‌، مؤسسة النشر الإسلامی.
کلینی‌‌، محمد بن یعقوب بن اسحاق‌‌. (1407 ق)‌‌. الکافی‌‌. (چاپ چهارم): تهران‌‌: دار الکتب الإسلامیة.
گرجی‌‌، ابوالقاسم‌‌. (137۵)‌‌. تاریخ فقه و فقها‌‌. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‏ها (سمت).
مازندرانی‌‌، محمد صالح بن احمد‌‌. (1421 ق)‌‌. شرح اصول الکافی‌‌. بیروت‌‌: داراحیاء التراث العربی.
ماهینی‌‌، انسیه‌‌. (1389)‌‌. مفهوم‌شناسی حیا و عفاف آسیب‌ها و راهکارها. پژوهش‌نامه اخلاق. ش10‌‌، ص 87۔114.
متقی هندی‌‌، علاءالدین علی بن‏حسام‏الد ین‌‌. (1413 ق)‌‌. کنز العمّال فی سُنَن الأقوال و الأفعال‌‌. بیروت: مؤسسه‏الرسالة.
المجلس الأعلی للشؤون الاسلامیه‌‌. (1۴10 ق)‌‌. موسوعه الفقه الإسلامی موسوعه جمال عبدالناصر الفقهیه‌‌. مصر: قاهره.
مجلسی‌‌، محمد تقی بن مقصودعلی‌‌. (1406ق)‌‌. روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه‌‌. (چاپ دوم). تهران‌‌: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
مجلسی‌‌، محمد باقر (علامه مجلسی)‌‌. (1403 ق)‌‌. بحارالأنوار الجامعة لدرر الأخبار الأئمة الأطهار(ع). (چاپ دوم). بیروت‌‌: مؤسسة الوفاء.
مجلسی‌‌، محمد باقر (علامه مجلسی)‌‌. (1404 ق)‌‌. مراة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‌‌. (تصحیح: سید هاشم رسولی محلاتی‌‌). تهران‌‌: دار الکتب الاسلامیة.
محقق کرکی‌‌، علی بن حسین‌‌. (1414 ق)‌‌. جامع المقاصد فی شرح القواعد‌‌. (تحقیق: مؤسسة آل البیت (ع) لاحیاء التراث)‌‌. قم‌‌: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
محمدی ری‏شهری‌‌، محمد‌‌. (۱۳۸۷)‌‌. حکمت‏نامه پیامبر اعظم (ص)‌‌. (چاپ دوم). قم‌‌: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث‌‌، سازمان چاپ و نشر.
محمدی ری‏شهری‌‌، محمد‌‌. (1389)‌‌. میزان الحکمة‌‌. (ترجمه: محمد شیخی‌‌). (چاپ یازدهم). قم‌‌: مؤسسه علمی۔ فرهنگی دارالحدیث.
محمدی ری‏شهری‌‌، محمد، با همکاری جمعی از پژوهشگران‌‌. (۱۳90)‌‌. دانش‌نامه قرآن و حدیث‌‌. (ترجمه: حمیدرضا شیخی‌‌). قم‌‌: دارالحدیث.
مصطفوی‌‌، حسن‌‌. (1368)‌‌. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‌‌. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری‌‌، مرتضی‌‌. (1378)‌‌. مجموعه آثار استاد شهید مطهری‌‌. (چاپ سوم). تهران‌‌: صدرا.
منتظری‌‌، حسینعلی‌‌. (1415ق)‌‌. دراسات فی المکاسب المحرمة‌‌. قم‌‌: نشر تفکر‌‌،
موسوی خویی‌‌، سید ابوالقاسم‌‌. (۱۴۱۸ ق)‌‌. موسوعة الإمام الخویی‌‌. قم‌‌: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخویی.
مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع). (1381۔1401)‌‌. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع). (زیر نظر محمود هاشمی شاهرودی)‌‌. قم‌‌: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
میرداماد‌‌، محمد باقر بن محمد‌‌. (1403 ق)‌‌. التعلیقة علی أصول الکافی‌‌. (تحقیق: مهدی رجایی‌‌). قم‌‌: خیام.
میرزای قمی‌‌، ابوالقاسم بن محمدحسن‌‌. (1371)‌‌. جامع الشتات‌‌. (تحقیق: مرتضی رضوی)‌‌. تهران‌‌: کیهان.
نجفی‌‌، شیخ محمد حسن (صاحب جواهر)‌‌. (1404 ق)‌‌. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌‌. (تحقیق: محمود قوچانی‌‌، علی آخوندی‌‌، عباس قوچانی). بیروت‌‌: دارإحیاء التراث العربی.
نراقی‌‌، ملا احمد‌‌، معراج السعاده‌‌. (۱۳۷۱)‌‌. (مقدمه و تحقیق: محمد نقدی‌‌). قم‌‌: هجرت.
نراقی‌‌، مولیٰ محمد مهدی‌‌، جامع السعادات‌‌. (بی‌تا)‌‌. (تحقیق: محمد کلانتر). نجف‌‌: جامعة النجف الدینیة.
نوری‌‌، حسین بن محمد تقی‌‌. (1408 ق)‌‌. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‌‌‌‌. قم‌‌: مؤسسة آل‌البیت (ع).
وحید خراسانی‌‌، حسین‌‌. (1386)‌‌. مقدمة فی اصول الدین ویلیها منهاج الصالحین‌‌. (چاپ پنجم). قم‌‌: مدرسة الامام باقر العلوم (ع).

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار