بررسی انتقادی دیدگاه فخر رازی دربارۀ شیوه و شرایط صدور فعل اخلاقی از انسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری فلسفه اخلاق دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

چکیده

فخر رازی دربارهٔ چگونگی صدور فعل اخلاقی از انسان دو دیدگاه متمایز دارد‌: او نخست به تعامل نفس و بدن‌، و نقش قوا و ساختار جسمانی در صدور فعل اخلاقی اشاره کرده و در نظریهٔ دوم‌، (نظریهٔ مراتب نفوس)، انسان‌ها را به سه دستهٔ «مقربین»، «اصحاب الیمین‌» و «اصحاب الشمال‌» تقسیم می‌کند که هر کدام ظرفیت‌ها و جایگاه اخلاقی متفاوتی دارند‌. مقربین‌، غرق در معارف الهی و متصل به علم ریاضت روحانی‌اند‌، اصحاب الیمین دارای استعداد حرکت به‌سوی کمال و‌ علم اخلاق‌اند‌، و اصحاب الشمال فاقد هر گونه قابلیت تحول اخلاقی‌اند‌. فخر رازی با تأکید بر ماهیت ذاتی و غیرقابل تغییر نفوس‌، تغییر اخلاقی را برای برخی افراد ناممکن می‌داند که این دیدگاه با مفاهیم معاصر ضعف اراده و بی‌پروایی اخلاقی نیز ارتباط‌دارد‌؛ اگرچه سخت‌گیری بیشتری دربارهٔ امکان تحول اخلاقی در پی دارد‌. او در اثبات تفاوت ماهوی میان نفوس‌، تفاوت‌های اخلاقی کودکان را ناشی از تفاوت‌های ذاتی نفس آنها می‌داند و تأثیر بدن و محیط را ردّ می‌کند که البته‌، به دلیل غفلت از عوامل ژنتیکی و پیشازادی‌، تعمیم نادرست از تفاوت‌های رفتاری به تفاوت ماهوی‌، کم‌توجهی به تأثیر محیط‌های‌، مورد نقد قرار گرفته است‌. در این مقاله‌، ضمن اشاره به خاستگاه عقلی و قرآنی دیدگاه فخر رازی‌، به اهم نقدهایی که به نظریهٔ مراتب نفوس فخر رازی وارده شده‌، پرداخته شده است‌. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Critical Examination of Fakhr al-Razi''''s View on the Conditions of Moral Action Emanating from Humans

نویسنده [English]

  • Mohammad Ansarian
Moral Philosophy, Qom, Iran.
چکیده [English]

Fakhr al-Razi holds two distinct views regarding how moral action emanates from humans. First, he points to the interaction of the soul and body, and the role of faculties and physical structure in the issuance of moral action. In his second theory (the theory of the ranks of souls), he divides humans into three categories: "the Muqarrabun" (those drawn near), "the Ashab al-Yamin" (the companions of the right), and "the Ashab al-Shimal" (the companions of the left), each possessing different capacities and moral standings. The Muqarrabun are immersed in divine knowledge and connected to the science of spiritual discipline; the Ashab al-Yamin have the potential for movement toward perfection and knowledge of ethics; and the Ashab al-Shimal lack any capacity for ethical transformation. By emphasizing the intrinsic and unchangeable nature of souls, Fakhr al-Razi deems moral change impossible for some individuals-a view that also relates to contemporary concepts of weakness of will (akrasia) and moral indifference, albeit with greater stringency regarding the possibility of ethical transformation. In proving the essential difference among souls, he attributes ethical differences in children to innate differences in their souls, rejecting the influence of the body and environment. This stance has been criticized, however, for neglecting genetic and prenatal factors, making incorrect generalizations from behavioral differences to essential differences, and underestimating environmental influences. This article, while noting the rational and Quranic origins of Fakhr al-Razi''s view, addresses the main criticisms leveled against his theory of the ranks of souls.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fakhr al-Dīn al-Rāzī
  • levels of the human soul
  • Aṣḥāb al-Yamīn
  • akrasia
  • weakness of will
  1. قرآن کریم.
  2. نهج البلاغة.
  3. آذرگین، آروین؛ توکلی، غلامحسین. (1394). امکان‌پذیری آکراسیا از منظر سقراط و ارسطو. پژوهش‌های فلسفی، 9(16)، 1 - 22.
  4. ادواردز، پل و همکاران. (۱۳۹۲). دانشنامۀ فلسفۀ اخلاق. (مقدمه، ترجمه و تدوین: انشاءالله رحمتی). تهران: سوفیا.
  5. افلاطون. (۱۳۸۰). دورهٔ آثار افلاطون. (ترجمه: محمدحسن لطفی و رضا کاویانی، ج ۱). تهران: خوارزمی.
  6. حسنی، حسن. (۱۳۷۳). بررسی و داوری در مسائل اختلافی میان دو فیلسوف اسلامی، خواجه نصیر طوسی و امام فخر رازی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  7. زمانی، مهدی. (۱۴۰۰). نقش آکراسیا و / یا ضعف اراده در عدم التزام اخلاقی از منظر امام علی (ع). پژوهش‌نامهٔ علوی. ۱۲(۲)، ۹۵ – ۱۱۸.
  8. خزاعی، زهرا. (1397). ضعف اراده و آکراسیا دو پدیده متمایزند؟ حکمت و فلسفه، 14(56)، 61 - 85. doi: 10.22054/wph.2019.9788
  9. سهرابی‌فر، محمدتقی. (۱۳۹۶). تفاوت ماهوی انسان‌ها در اندیشهٔ فخر رازی. انسان‌پژوهی دینی، ۱۴(۳۸)، ۲۵ – ۳۷. DOI: 10.22034/ra.2018.29945
  10. الصدوق، أبی جعفر محمد بن علی. (۱۳۸۵ق). علل الشرایع. النجف: منشورات المکتبة الحیدریة.
  11. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۳۶۴ش). کتاب النفس و الروح و شرح قواهما. (تحقیق: محد صغیر حسن معصومی). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  12. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۳۷۳ش). شرح عیون الحکمة. (محقق: احمد حجازی سقا). تهران: مؤسسة الصادق.
  13. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۳۸۴ش). شرح الاشارات والتنبیهات. (مصحح: علی‌رضا نجف‌زاده). تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  14. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۳۹۶ق). شرح اسماء الحسنی. (مصحح: سعد طه عبد الرئوف). قاهره: مکتبة الکلیات الزِهریة.
  15. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۰۷ق). المطالب العالیة من العلم الإلهی. (تحقیق: احمد حجازی سقا. ج۷ و ج۹). بیروت: دار الکتاب العربی.
  16. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۱۱ق). المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات‌. قم: بیدار.
  17. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۱۴ق). قضاء و قدر. (مصحح: محمد معتصم بالله بغدادی). بیروت: دار الکتب العربی.
  18. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار الحیاء تراث العربی.
  19. فخر رازی، محمد بن عمر. (۲۰۰۰م). أسرار التنزیل و أنوار التأویل. (تحقیق: عبد الرحمن عمیره و عبد المنعم فرج درویش). قاهره: دار رکابی للنشر.
  20. فخر رازی محمد بن عمر. (بی‌تا). الأربعین فی أصول الدین. (تقدیم، تحقیق و تعلیق: الدکتور احمد حجازی سقا، ج ۱ و ج۲). قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
  21. قربانی، هاشم؛ ابوالحسنی نیارکی، فرشته. (۱۳۹۸). تحلیل پیش‌انگاره‌های معرفتی و غیرمعرفتی رفتار در اندیشهٔ فخر رازی. پژوهش‌نامهٔ فلسفهٔ دین، ۱۷(۳۳)، ۱۶۳ – ۱۸۷.
  22. مکارم شیرازی، ناصر و همکاری. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. (چاپ سی‌ودوم) تهران: دارالکتب الاسلامیة.
  23. مک‌ناوتن، دیوید. (۱۳۹۳). بصیرت اخلاقی. (ترجمه: محمود فتح‌علی). قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  24. نوری، ابراهیم ؛جهان‌شاهی جواران، ناصر. (۱۳۹۶). شخص کامل از دیدگاه فخر رازی. نقد و نظر، ۲۲(۸۵)، ۸۸ – ۱۱۲.
  25. Damasio, Antonio R. (1994). Descartes' Error, Emotion, Reason and Human Brain. New York: Avon Books.
  26. Davidson, D. (1970), How Is Weakness of the Will Possible? In Davidson, D. Essays on Actions and Events, Oxford: Clarendon Press, 21-42.