اخلاق مجازات تعزیر در فقه امامیه: تحلیل نظریۀ آیة ‌اللّه العظمیٰ صافی گلپایگانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار دانشگاه قرآن و حدیث

چکیده

تعزیر ‌‌(ادب‌مند کردن فرد با مجازات‌هایی پایین‌تر از حد شرعی) یکی از ارکان فقه جزای اسلامی است. در این پژوهش - با روش تحلیلی - به ابعاد و ملاحظات اخلاقی نظریۀ فقه ‌التعزیر فقیه فقید معاصر، آیة ‌اللّه العظمیٰ صافی گلپایگانی پرداخته شده است. یافته‌ها نشان‌دهنده تلقی اخلاقی مثبت لغویان و فقها از واژۀ تعزیر است و ادب‌مند کردن فرد و جامعه می‌تواند در مورد کودکان و بهائم و حتی به شکل لفظی باشد و منوط به وقوع بزه نیست. حیثیات روان‌شناختی و اجتماعی مُجرم‌‌، همچنین نیات‌‌، کیفیت و کمیّت جُرم‌‌، آثار و تبعات فردی و اجتماعی آن‌‌، حاکم و قاضی‌‌، نوع‌‌، میزان و غایات تعزیر و آثار فردی و اجتماعی‌‌، عناصر تعیین‌کنندۀ تعزیر هستند. نظریۀ تعزیر آیة ‌اللّه صافی گلپایگانی‌‌، با اتکا به تفاوت‌های افراد و بزه و با توجه به تنوع غایات اخلاقیِ تعزیر - در سطوح فردی‌‌، اجتماعی و حکومتی‌‌ - بر سیالیت تعزیر استوار شده و رهیافتی برای تناسب جُرم و مجازات‌‌، دفاع از حقوق و کرامت انسانی و توجه به خیر عمومی فراهم می‌کند و نظریۀ تعزیر تدرجی - از نظر اخلاقی - به «بهترین بازگشت بر اساس خیر عمومی‌» منجر می‌گردد که هم‌زمان سزادهی‌‌، بازدارندگی‌‌، اصلاح و جبران یا عدالت ترمیمی را پوشش می‌دهد و اخلاق فضیلت اجتماعی را تداعی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Ethical Considerations of Ta'zir (Discretionary Punishment) Based on the Theory of Ayatollah al-ʿUẓmā Ṣāfī Golpāyegānī

نویسنده [English]

  • Ahmad Karmi
Islamic Theology Department, Quran and Hadith University, Qom, Tehran, Iran
چکیده [English]

Ta'zir, which means disciplining an individual through punishments less than the Sharia-prescribed hadd, is a cornerstone of Islamic criminal law. This analytical study investigates the ethical dimensions of the *fiqh al-ta'zir* theory of the Shia contemporary jurist, Ayatollah Safi. The research findings indicate that the semantics of ta'zir are based on a positive ethical understanding of the term, signifying aiding both the individual and society by preventing wrongdoing. Determining factors in ta'zir punishment include the psychological and social aspects of the offender, their intentions, the quality and quantity of the crime, its individual and social consequences, the ruler and judge, and the type, extent, aims, and effects of the punishment. Ayatollah Safi's theory built on the fluidity and gradualness of ta'zir, considering the differences among individuals and offenses, and taking into account the diverse ethical aims at the individual, social, and governmental levels. This approach provides a framework for the proportionality of crime and punishment, the defense of human rights and dignity, and a focus on the public good. The gradual ta'zir theory, from a moral perspective, leads to the "best return based on the public good," simultaneously encompassing retribution, deterrence, rehabilitation, and restorative justice, thereby evoking social virtue ethics.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Ethics
  • Scientific Engagement
  • Prophets
  • Quranic Ethics
  • Anthropological Foundations

مراجع

فهرست منابع
ابن إدریس الحلی. (1407ق/1987م). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن الأثیر‌‌، مجد الدین أبو السعادات المبارک بن محمد. (۱۳۹۹ق/۱۹۷۹م). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. تحقیق: طاهر أحمد الزاوی و محمود محمد الطناحی‌‌، بیروت: المکتبة العلمیة.
ابن بابویه‌‌، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1415ق/1994م). المقنع. قم: مؤسسه امام هادی (ع).
ابن حمزة الطوسی. (1408ق). الوسیلة إلی نیل الفضیلة. قم: کتابخانه عمومی آیة ‌اللّه مرعشی نجفی.
ابن زهرة‌‌، حمزة بن علی. (1417ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
ابن منظور‌‌، محمد بن مکرم. (بی‌تا). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
الجرجانی‌‌، علی بن محمد. (۱۴۰۵ق). التعریفات. تحقیق: إبراهیم الأبیاری‌‌، بیروت: دارالکتاب العربی.
الجوهری‌‌، إسماعیل بن حماد. (۱۹۹۰م). الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة. (تحقیق: أحمد عبد الغفور عطار). بیروت: دار العلم للملایین‌‌.
دیلمی‌‌، حسن بن ابی‌طالب. (بی‌تا). المراسم العلویة فی الأحکام النبویة. قم: دار الحدیث.
الراغب الأصفهانی‌‌، الحسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داوودی‌‌، دمشق و بیروت: دار القلم و الدار الشامیة.
سید مرتضی‌‌، احمد بن محمد. (1415ق). الانتصار فی ویژگی‌های الإمامیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
شیخ مفید‌‌، محمد بن محمد ابن نعمان. (1413ق). المقنعة. قم: کنگره هزاره شیخ مفید.
الصافی الگلپایگانی‌‌، لطف اللّه. (۱۴۳۱ ق). ثلاث رسائل فقهیه. قم: قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
طوسی‌‌، محمد بن حسن. (1365ش). الخلاف. قم: دار الکتب الإسلامیة.
طوسی‌‌، محمد بن حسن. (1387ق). النهایة فی مجرّد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
طوسی‌‌، محمد بن حسن. (1390ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
الفیروزآبادی‌‌، مجد الدین محمد بن یعقوب. (۱۴۲۶ق). القاموس المحیط. بیروت: مؤسسة الرسالة للطباعة والنشر والتوزیع‌‌.
الفیومی‌‌، أحمد بن محمد بن علی المقری. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. بیروت: المکتبة العلمیة.
ماوردی‌‌، ابی‌الحسن‌‌. (۱۲۹۸ ق). الاحکام السلطانیه والولایات الدینیه. بی‌جا.
محقق الحلی‌‌، جعفر بن حسن. (1403ق). مختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
محقق الحلی‌‌، جعفر بن حسن. (1409ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام (. قم: اسماعیلیان.
محقق الحلی‌‌، جعفر بن حسن. (بی‌تا). نکت النهایة. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
 
Beccaria, C. (1764). On Crimes and Punishments. Translated by H. Paolucci, 1963. Indianapolis: Bobbs-Merrill.
Bentham, J. (1789). An Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Edited by J. H.
Burns & H. L. A. Hart, 1996. Oxford: Clarendon Press.
Braithwaite, J. (1989). Crime, Shame and Reintegration. Cambridge: Cambridge University Press.
Cullen, F. T., & Gendreau, P. (2000). Assessing correctional rehabilitation: Policy, practice, and prospects. Criminal Justice, 3, 109۔175.
Dolinko, D. (1991). Some thoughts about retributivism. Ethics, 101(3), 537۔559.
Hegel, G. W. F. (1821). Philosophy of Right. Translated by T. M. Knox, 1952. Oxford: Oxford University Press.
Johnstone, G. (2011). Restorative Justice: Ideas, Values, Debates. 2nd ed. London: Routledge.
Kant, I. (1797). The Metaphysics of Morals. Translated by M. Gregor, 1996. Cambridge: Cambridge University Press.
Menninger, K. (1968). The Crime of Punishment. New York: Viking Press.
Mill, J. S. (1863). Utilitarianism. Edited by R. Crisp, 1998. Oxford: Oxford University Press.
Moore, M. S. (1997). Placing Blame: A Theory of the Criminal Law. Oxford: Oxford University Press.
Nagin, D. S. (1998). Criminal deterrence research at the outset of the twenty-first century. Crime and Justice, 23, 1۔42.
Pratt, J. (2008). Scandinavian exceptionalism in an era of penal excess. British Journal of Criminology, 48(3), 275۔292.
Tonry, M. (2004). Thinking about Crime: Sense and Sensibility in American Penal Culture. Oxford: Oxford University Press.
Tutu, D. (1999). No Future Without Forgiveness. New York: Doubleday.
van den Haag, E. (1975). Punishing Criminals: Concerning a Very Old and Painful Question. New York: Basic Books.
 
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار