تحلیل بردگی در اسلام از منظر فقه الاخلاق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان

2 دانشیار گروه الهیات، دانشکده حقوق و الهیات

چکیده

«بردگی‌» در نظام اخلاق اسلامی‌‌، مذموم و قبیح است‌‌، اما تبیین برخی احکام آن در قرآن و سنت‌‌، موجب شده‌‌ تا معاندین‌‌، اسلام را به طرفداری از بردگی و نقض حقوق بشر متهم کنند. با توجه به اهمیت اخلاق در اسلام و زندگی بشر و اهمیت روش فقیهانه و عقلانی در تبیین موضوعات اخلاقی‌‌، این پژوهش در صدد است با روش تحلیلی۔استنباطی‌‌، به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا می‌توان نظام بردگی را در چارچوب قواعد اخلاقی و فقهی‌‌، یعنی از منظر فقه الاخلاق تحلیل کرد و احکام متفاوت آن را تبیین کرد؟ فرضیۀ تحقیق این است که با وجود قُبح اخلاقی بردگی و حکم عدم جواز بردگی‌های غیر عادلانه‌‌، به اقتضای قواعد فقهی‌ای مانند تقدیم مصلحت اهم بر مهم، وجوب حفظ نظام و نفی سبیل کفار بر مسلمانان‌‌، بردگی در موارد خاصی مانند جهاد ابتدایی با رهبری معصوم‌‌، با شرایطی مشروع و حتی در مواردی واجب می‌شود و نتیجۀ تحقیق آنست که از منظر فقه الاخلاق‌‌، احکام بردگی مطلق نبوده و تحت قواعدی مانند «منع استرقاق غیر عادلانه» و «جواز استرقاق عادلانه» قابل تحلیل است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of Slavery in Islam from the Perspective of Ethical Jurisprudence (Fiqh al-Akhlāq)

نویسندگان [English]

  • sedigheh niktab 1
  • ABDOREZA mOHAMMAD HOSSEIN ZADE 2
1 Faculty member, Bahonar University of Kerman
2 Associate Professor, Department of Theology, Faculty of Law and Theology
چکیده [English]

Professional ethics in accounting is fundamental to financial transparency, public trust, and corruption prevention. Challenges such as conflicts of interest and information distortion underscore the need for a comprehensive ethical model. This study designs a novel framework for accounting ethics by examining the works of three prominent Islamic philosophers: Nasir al-Din al-Tusi, Allama Tabatabai, and Morteza Motahhari. Using content analysis, 56 relevant articles were selected from 1,413 publications in philosophy, theology, education, and ethics. The proposed model extends beyond technical accounting, emphasizing principles such as honesty, justice, transparency, accountability, and trustworthiness. It redefines accounting not merely as a technical profession but as a human, social, and ethical commitment. By strengthening public trust, enhancing organizational transparency, and preventing corruption, this model provides a sustainable foundation for healthy financial systems.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ethics
  • Accounting
  • Islamic Philosophers
  • Justice
  • Financial Transparency
  • Accountability
  • Ethical Jurisprudence (Fiqh al-Akhlāq)
فهرست منابع
* قرآن کریم.
** نهج البلاغه.
 
ابوزید‌‌، نصر حامد. (1383). نقد گفتمان دینی. (ترجمه: یوسفی و جواهرکلام). تهران: یادآوران.
اصغری‌‌، محمد. (1388). عدالت به‌ مثابه قاعده فقهی و حقوقی. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی. 1‌‌ (39) ، ص 1۔21.
اعرافی‌‌، علیرضا. (1387). فقه تربیتی. (ج 1). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
امامی‌‌، سید حسن. (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری، شیخ مرتضی (شیخ انصاری). (1375ق). المکاسب. (چاپ دوم)‌‌، تبریز: بی‌جا.
بیگی‌‌، محمد؛ توتونچیان، مهری. (1398). بررسی قاعده عدالت از دیدگاه فقه امامیه. مطالعات فقه اقتصادی‌‌، 3‌‌، ص 47۔81.
جعفری‌‌، محمد تقی. (1370).تحقیق در دو نظام حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب. تهران: دفتر خدمات حقوقی بین ‌المللی جمهوری اسلامی ایران.
جوادی آملی‌‌، عبداللّه. (1386). فلسفۀ حقوق بشر. (چاپ پنجم) قم: اسراء.
جوان آراسته‌‌، حسین.(1384). حقوق اجتماعی و سیاسی در اسلام. (چاپ دوم). قم: معارف.
حر عاملی‌‌، محمد بن‌ حسن.(1414 ق). وسائل الشیعه. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حسینی‌‌، علی؛ حسینی، امر اللّه. (1400). مفاد قاعده عدالت از دیدگاه استاد مطهری. پژوهشنامه فقه اجتماعی.2 (9‌‌)، ص 233۔260.
حلّی‌‌، ابن ادریس. (1408ق). السرائر. قم: نشر اسلامی.
رجبی‌‌، محمود. (1378). انسان‌شناسی. (چاپ چهارم). قم: مؤسسه اموزشی وپژوهشی امام خمینی (ره).
سبحانی‌‌، جعفر. (1383). مدخل مسائل جدید در علم کلام. قم: امام صادق.
شهید ثانی‌‌، زین الدین. (1386). الروضه البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه. (تحقیق: محمد کلانتر). بی‌جا.
صدر‌‌، سید محمد باقر. (1387). قواعد کلی استنباط. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی‌‌، سید محمد حسین (علامه طباطبایی). (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القران. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
عاملی‌‌، حسن بن زین الدین. (بی‌تا). معالم الدین و ملاذ المجتهدین. قم: مؤسسه الفقه للطباعة والنشر.
علیدوست، ابوالقاسم.(1388). فقه و مصلحت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فرحی، سیّد‌ علی. (1390). تحقیق در قواعد فقهی اسلام. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). الکافی. (تصحیح: غفاری، چاپ چهارم)‌‌. تهران: الاسلامیه.
مجلسی محمد باقر (علامه مجلسی). (1403 ق‌). بحارالانوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
محقق‌ حلّی‌، نجم‌الدین جعفربن محمد. (1408ق). شرایع الاسلام. (تصحیح: محمد علی بقال). قم: اسماعیلیان.
محقّق داماد‌‌، سید مصطفی. (1406‌‌ ق). قواعد فقهی. (چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مستشاری‌‌، علیرضا. (1389). تفسیر آیات برگزیده. قم: نشر معارف.
مصباح یزدی‌‌، محمد تقی. (1376). معارف قران (ج 3۔1). قم: مؤسسه اموزشی و پژوهشی امام خمینی‌ (ره).
مصباح یزدی‌‌، محمدتقی. (1382). پرسش‌ها و پاسخ‌ها‌‌، قم: مؤسسه اموزشی و پژوهشی امام خمینی‌ (ره).
مصطفوی‌‌، محمد کاظم. (1421ق). مائه قاعدۀ فقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مطهری‌‌، مرتضی. (1358). بیست گفتار. قم: صدرا.
مطهری‌‌، مرتضی. (1365). اسلام و مقتضیات زمان. تهران: صدرا.
مطهری‌‌، مرتضی. (1378). یادداشت‌ها. تهران: صدرا.
مطهری‌‌، مرتضی.(1381).یادداشت‌ها. (ج 6‌‌). تهران: صدرا.
معرفت‌، محمد هادی. (1388). نقد شبهات پیرامون قران کریم. (ترجمه: حکیم باشی). قم: تمهید.
مکارم‌‌، ناصر.(1386). تفسیر نمونه. (چاپ بیست و هفتم). قم: دار الکتب الاسلامیه.
موسوی خمینی‌‌، روح اللّه (امام خمینی). (1403). تحریر الوسیله. (چاپ چهارم). تهران: الاعتماد.
مهرپور، حسین. (1396). کنکاشی در مفهوم بردگی در اسلام با توجه به مقتضیات جهان معاصر. جستارهای حقوق عمومی‌‌، 2 (1) 2، ص 122۔145.
نجفی‌‌، محمد حسن (صاحب جواهر). (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نقیبی‌‌، ابوالقاسم‌‌. (1396). مقاصد شریعت و جایگاه در استنباط حکم شرعی. پژوهش‌های فقهی‌‌، ش2‌‌، ص 223۔242.
هاشمی شاهرودی‌‌، سید محمود. (1390). فرهنگ فقه فارسی. قم: مؤسسه دایرة المعارف فقه الاسلامی.
هاشمی‌فرد‌، حسین. (1400). مدارا در فقه: آموزه‌ها و مبانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ‌‌، هنر و ارتباطات.
الهی خراسانی‌، علی. (1392). قاعده فقهی عدالت. (تقریظ: محمد مهدی موسوی خلخالی). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.