امکان‌‌سنجی استنباط حکم اخلاقی از حکم فقهی با تأکید بر مقایسه‌‌ای غایت‌شناسانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. استاد مقطع خارج حوزه علمیه قم

2 دانشجوی دکتری رشته فلسفه اخلاق دانشگاه قم

چکیده

علم اخلاق متصدی ارزش گذاری افعال و صفاتی است که تأثیر پایدار فزاینده یا کاهنده‌ای بر/ از کمال انسان دارند. در باب مقایسه بین دو علم و بررسی مناسباتی که می‌تواند بین اخلاق و فقه مطرح شود‌‌، عمدتاً سه محور موضوع‌‌، روش، و غایت مورد بررسی قرار می‌گیرد. با توجه به اصول موضوعه‌‌ای نظیر تعریف و غایت علم اخلاق‌‌، به نظر می‌رسد دانش اخلاق ارتباط تنگاتنگ موضوعی‌‌، روشی و البته‌‌، غایی با دانش فقه دارد. با بررسی موارد متعدد از مسائل و گزاره‌های دانش فقه‌‌، مبرهن است که غایت یا غایات دانش فقه به طور قهری مرتبه‌‌ای از مراتب کمال را برای مکلف محصّل و محقّق می‌نماید. در نتیجه، با توجه به موضوع و غایت دانش اخلاق و همچنین تلازم غایات فقهی با تحصیل مرتبه‌‌ای از کمال انسانی‌‌، احکام فقهی حکم اخلاقی همسو با خود را نتیجه می‌دهند. چنین تلازمی اقتضایی و در فرض نبود موانعی نظیر استنتاج حکم فقهی از اصول عملیه است که غایت تحصیل مرتبه‌‌ای از کمال را ندارند‌‌. با شناسایی موانع تحصیل مرتبه‌‌ای از کمال توسط احکام فقهی‌‌، این احکام‌‌، مستلزم استنباط حکم اخلاقی هم‌سو در فرض عدم مانع هستند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Feasibility of Inferring Ethical Judgments from Jurisprudential Rulings: A Teleological Comparative Approach

نویسندگان [English]

  • Seyed mustafa Huseini nasab 1
  • MohammadHasan Samooei 2
1 The master of Imam khomeini institue and seminary school of qom
2 PhD student in the field of Moral Philosophy at Qom University
چکیده [English]

Ethics is responsible for evaluating actions and traits that have a lasting increasing or decreasing impact on human perfection. In comparing two sciences and examining the relations that may arise between ethics and jurisprudence, three main axes are usually considered: subject, method, and purpose. Based on foundational principles such as the definition and aim of ethics, it appears that ethical knowledge shares thematic, methodological, and indeed teleological proximity with jurisprudence. By examining numerous issues and propositions within jurisprudence, it becomes evident that the purpose or purposes of jurisprudence necessarily yield a degree of perfection for the obligated individual. Consequently, given the subject and purpose of ethics, and the correlation between jurisprudential aims and the attainment of a level of human perfection, jurisprudential rulings result in corresponding ethical judgments. Such correlation is conditional and applies in the absence of obstacles, such as deriving jurisprudential rulings from practical principles that do not aim at achieving a level of perfection. By identifying obstacles that prevent the attainment of perfection through jurisprudential rulings, these rulings entail the inference of corresponding ethical judgments, provided no impediment exists.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Moral judgment
  • jurisprudence judgment
  • Thematic similarity
  • Purposeful similarity
  • Purposeful companionship
فهرست منابع
* قرآن کریم.
** نهج البلاغة‌‌. (1414ق)  (صبحی صالح) شریف الرضى، محمد بن حسین. قم: هجرت.
 
احمدپور‌‌، مهدی. (1392). فقه و اخلاق اسلامی؛ مقایسه‌‌ای علم شناختی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
اسلامی، سید حسن. (1394). چرا باید اخلاقی زیست؟ پژوهشنامه اخلاق.27 (3). ص 17۔16.
اسلامی‌‌، محمد تقی. (1390). اخلاق اسلامی و کاربست قاعده تسامح در ادله سنن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
اصفهانی‌‌، محمد حسین. (1429 ق). نهایه الدرایه فی شرح کفایه الاصول. (چاپ دوم). بیروت: مؤسسه آل البیت (ع) لاحیاء التراث.
جمعی از بزرگان و اساتید. (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
حسینی بهسودی، محمد سرور. (1417 ق). مصباح الاصول (تقریرخارج اصول فقه مرحوم خویی). قم: مکتبة داوری.
حلی، جعفر بن حسن، (محقق حلی)‌‌. (1423ق). معارج الاصول. لندن: مؤسسه امام علی (ع).
خراسانی‌‌، محمّدکاظم (آخوند خراسانی). (1409ق). کفایة الاصول. قم: آل البیت (ع).
زنجانی‌‌، باقر. (بی‌تا). تحریر الاصول (تقریرات‌ آیة اللّه سید محمد شاهرودى). نجف: مطبعه النعمان.
سیستانی‌‌، سید محمد باقر. (بی‌تا). قاعده لاضرر (تقریر درس‌ آیة اللّه العظمیٰ سیستانی). قم: بی‌نا.
شبیرى زنجانى‌‌، موسى. (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز.
عالم‌زاده نوری‌‌، محمد. (1398). حجیّت خبر واحد در اثبات گزاره اخلاقی. اخلاق وحیانی‌‌، 7(2)‌‌، ص 71۔95.
علیزاده‌‌، مهدی. (1390). اخلاق چیست؟ تحلیلی فرا‌اخلاقی از مفهوم حیث اخلاقی. فصلنامه پژوهشهای اخلاقی‌‌، 1(3)‌‌، 99۔124.
فیض کاشانى‌‌، محسن. (بی‌تا). المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء. (چاپ دوم). قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مصباح یزدی‌‌، محمد تقی. (1380). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره).
موسوی خمینی‌‌، سید روح اللّه. (1385). الاستصحاب. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار.
موسوی خمینی‌‌، سید روح اللّه. (1386). چهل حدیث. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار.