فراتحلیل ادبیات پژوهشی اخلاقِ هوش مصنوعی در ایران: روندها، خلأهای پژوهشی و جهت‌گیری‌های آینده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تخصصی علوم ارتباطات، دانشکده فرهنگ و ارتباطات، دانشگاه بین‌المللی سوره، تهران

2 دانشیار علوم ارتباطات و عضو هیات علمی دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه بین‌المللی سوره، تهران

چکیده



پژوهش حاضر با هدف ترسیم سیمای ادبیات پژوهشی «‌اخلاق هوش مصنوعی» در ایران و شناسایی روندها و خلأهای آن انجام شد‌. بدین منظور از رویکرد کیفی فراتحلیل ادبیات استفاده شد‌. مقالات علمی‌پژوهشی مرتبط پس از جست‌وجوی نظام‌مند در پایگاه‌های داخلی و اعمال معیارهای ورود و خروج، مطابق منطق رهنمودهای پریسما غربال و در نهایت ۲۵ مقاله برای تحلیل انتخاب شد‌. این مقالات بر اساس چارچوبی چندبعدی با استفاده از آمار توصیفی و تحلیل محتوای مقایسه‌ای بررسی شدند‌. یافته‌ها نشان داد ادبیات ایرانی اخلاق هوش مصنوعی پدیده‌ای نوظهور و میان‌رشته‌ای است که عمدتاً پس از سال ۱۴۰۰ شکل گرفته و در مرز فلسفه و الهیات، سلامت، ارتباطات و رسانه و حوزه‌های حرفه‌ای تولید می‌شود و مضامینی مانند حریم خصوصی و حفاظت داده، سوگیری و تبعیض الگوریتمی، عدالت، شفافیت، کرامت و خودآیینی انسان برجسته شده‌اند‌. در جمع‌بندی، بر ضرورت گذار از بحث‌های مفهومی‌به پژوهش‌های میدانی بومی‌شده و تدوین چارچوب‌ها و استانداردهای اجرایی برای حکمرانی اخلاقی هوش مصنوعی در ایران تأکید دارد.


کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Meta-Analysis of the Research Literature on AI Ethics in Iran: Trends, Research Gaps, and Future Directions 

نویسندگان [English]

  • Yaghoub Moradian 1
  • Yousef Khojir 2
1 PhD Candidate in Communication Sciences, Faculty of Culture and Communication, Sooreh International University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor of Communication Sciences and Faculty Member, Faculty of Culture and Communication, Sooreh International University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The present study aimed to map the landscape of the research literature on "AI ethics" in Iran and to identify its trends and gaps. To this end, a qualitative meta-analysis approach was adopted. Relevant peer-reviewed scholarly articles were systematically searched in national databases, and after applying inclusion and exclusion criteria, the articles were screened in accordance with the PRISMA guidelines. Ultimately, 25 articles were selected for analysis. These articles were examined based on a multidimensional framework using descriptive statistics and comparative content analysis. The findings indicated that the Iranian literature on AI ethics is an emerging and interdisciplinary phenomenon, having largely taken shape after 2021 (1400 in the Iranian calendar). It is produced at the intersections of philosophy and theology, health, communication and media, and professional domains, with prominent themes including privacy and data protection, algorithmic bias and discrimination, justice, transparency, human dignity, and human autonomy. In conclusion, the study underscores the necessity of moving beyond conceptual discussions toward localized empirical research and the development of actionable frameworks and standards for the ethical governance of AI in Iran.


کلیدواژه‌ها [English]

  • Artificial Intelligence
  • Ethics
  • Meta-Analysis of Research Literature
  • AI Ethics
  • Ethical Research
 فهرست منابع
بابایی، سعیده؛ صابری، نرجس؛ بحرینی، منیره‌. (1403)‌. تحلیلی اخلاقی از رابطه احساسی انسان و هوش مصنوعی‌. سیاست علم و فناوری، 17(4)، ص 19۔30‌. doi:‌ 10.22034/jstp.2025.11773.1816
بزمی‌شبنم، افشار لیلا؛ موسوی نژاد، شهریار‌. (1404)‌. هوش مصنوعی و چالش‌های اخلاقی احترام به شان انسانی بیمار با تأکید بر اتونومی‌. مجله علمی‌پژوهشی سازمان نظام پزشکی ایران، ۴۳ (۱):‌ ۱۸۔ ۲۹‌.  https: //doi.org/10.22034/43.1.5
بشیر، حسن؛ راوی، محمد جواد‌. (1404)‌. مرور نظام‌مند چارچوب‌ها و سازوکارهای حکمرانی راهبردی هوش مصنوعی در مطالعات سال‌های ۲۰۱۷۔۲۰۲۵‌. مطالعات فضای مجازی و رسانه‌های اجتماعی، 2(3),‌ 9۔54‌. doi:‌ 10.22083/cssms.2025.538964.1067
بلبلی قادیکلایی، سمیه؛ پارسانیا، حمید‌. (1402)‌. مروری نظام مند بر دلالت‌های اخلاقی استفاده از هوش مصنوعی در فناوری‌های دیجیتال و نسبت آن با اخلاق شکوفایی‌. راهبرد اجتماعی فرهنگی، 12(3)، 798۔771‌. doi:‌ 10.22034/scs.2022.160772
پاینده، رضا؛ کنعانی، هستی‌. (1403)‌. تحلیل اخلاقی شرایط و مقررات استفاده از محصولات و خدمات شرکت‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در ایران‌. سیاست علم و فناوری، 17(3)، 27۔ 39‌. doi:‌ 10.22034/jstp.2025.11769.1813
جعفری، رضا‌. (1403)‌. تأملی در بابِ هوش مصنوعی و ارتقای قضاوت اخلاقی؛ واکاویِ چالش‌ها و فرصت‌ها‌. مطالعات دینی رسانه، 6(24)، 55۔ 78‌. doi:‌ 10.22034/jmrs.2024.210084
جعفری، رضا؛ رحمتی، حسینعلی‌. (1404)‌. کاربرد هوش مصنوعی در مشاورۀ اخلاقی؛ از ظرفیت‌های تحول‌آفرین تا چالش‌های اخلاقی‌. فصلنامه اخلاق‌پژوهی، 8(2)، 49۔ 72‌. doi:‌ 10.22034/ethics.2025.51991.1790
حسینی سورکی، سید محمد‌. (1403)‌. معنا و معیار عاملیت اخلاقی ‌‌‌‌ماشین‌های هوشمند‌. پژوهش‌های فلسفی ۔کلامی، 26(4)، 83۔108‌. doi:‌ 10.22091/jptr.2025.12466.3256
خنیفر، حسین؛ مسلمی، ناهید (1397)‌. اصول و مبانی روش‌های کیفی‌. تهران:‌ انتشارات نگاه دانش.
رحیمی‌اقدم، صمد؛ صالحپور، پدرام؛ نامور، رقیه‌. (1403)‌. چالش‌های اخلاقی اتخاذ هوش مصنوعی در مدیریت منابع انسانی‌. اخلاق در علوم و فناوری‌. ۱۹ (۴): ۱۴۲۔ ۱۴۹‌.  ‎ 10.22034/ethicsjournal.19.4.18
زارعی محمدحسین‌. (1404)‌. طراحی و اعتبارسنجی الگوی کاربرد اخلاق‌مدارانه هوش‌مصنوعی در آموزش عالی‌. اخلاق در علوم و فناوری‌. ۲۰ (۳): ۸۱۔ ۸۹‌. http: //ethicsjournal.ir/article-1-3396-fa.html
زاهدپاشا، یداله؛ هدایت پور، بردیا؛ بالغی، مهرانگیز، ؛ بالغی دماوندی، صدیقه‌. (1404)‌. اهمیت اخلاق در استفاده از هوش مصنوعی و چالش‌های آن در مقالات حوزه سلامت‌. مجله علمی‌دانشگاه علوم پزشکی بابل‌. ۲۷(۱)‌. 8۔1‌. http: //jbums.org/article-1-12544-fa.html
زرگر، زهرا‌. (1404)‌. رابطه عواطف و ظرفیت اخلاقی در فناوری‌های هوش مصنوعی‌. مجله پژوهش‌های فلسفی، 19(50)، 19۔40‌. doi:‌ 10.22034/jpiut.2024.63626.3875
سیروس کبیری، سپیده؛ موسوی، سید محمدرضا‌. (1402)‌. تحولات صنعت رسانه مبتنی بر فناوری هوش مصنوعی:‌ کاربست‌ها، فرصت‌ها و مخاطرات‌. بررسی‌های مدیریت رسانه، 2(3)، 366 ۔390‌. doi:‌ 10.22059/mmr.2024.368379.1069
شفیعان سارا؛ منعمی‌عرفان‌. (1404)‌. دو روی سکه هوش مصنوعی در علوم پزشکی‌:‌ نگاهی به جنبه‌های انسانی و اخلاقی‌. انفورماتیک سلامت و زیست پزشکی‌. ۱۲ (۱):‌ ۹۶۔ ۱۰۴‌. http: //jhbmi.ir/article-1-928-fa.html
عاشوری کیسمی، محمد علی‌. (1403)‌. طرح و بررسی برخی از مسائلِ اخلاقیِ هوش مصنوعی در هنر‌. متافیزیک، 16(37)، 93۔110‌. doi:‌ 10.22108/mph.2024.138105.1488
عاشوری کیسمی، محمد علی؛ پرویزی، مریم‌. (1403)‌. بررسی عاملیت اخلاقی هوش مصنوعی عام‌. پژوهش‌های علم و دین، 15(1)، 125۔151‌. doi:‌ 10.30465/srs.2024.49282.2162
عباسی، محمود؛ تیموری، مهرداد‌. (1402)‌. مروری بر چالش‌های اخلاقی و حقوقی کاربرد هوش مصنوعی در نظام سلامت‌. مجله اخلاق پزشکی، دوره 17 (48)، 1۔ 11‌. https: //doi.org/10.22037/mej.v17i48.44053
قاضی طباطبایی، محمود؛ ودادهیر، ابوعلی (1389)‌. روش تحقیق فراتحلیل‌. تهران:‌ انتشارات جامعه‌شناسان.
قوامی‌پور سرشکه، محدثه؛ محمودی، امیررضا‌. (1403)‌. واکاوی چالش‌های پیاده‌سازی هوش اخلاقی در هوش مصنوعی‌. فصلنامه اخلاق‌پژوهی، 6(4)، 23۔ 48‌. doi:‌
10.22034/ethics.2024.51227.1650
کلاته آقامحمدی، آمنه‌. (1402)‌. چالش‌های اخلاقی هوش‌مصنوعی در رسانه‌های نوین و راهکارهای مواجهه با آن‌. مطالعات دینی رسانه، 5(20)، 52۔ 87‌. doi:‌ 10.22034/jmrs.2024.205457
مرادی مخلص، حسین؛ حاجیلوئی محب، محمدمهدی؛ عموئی رازانی، امیرحسین‌. (1404)‌. کشف ابعاد فرااخلاق در محیط‌های یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی:‌ مطالعه‌ای فراترکیب‌. فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 15(55)، 61۔ 84‌. doi:‌ 10.22034/ciu.2025.55.61
مرتضوی شاهرودی، سید محمد علی؛ زارعی، عیسی‌. (1404)‌. اصول و چالش‌های اخلاقی استفاده از ‌هوش مصنوعی در تحقیقات علمی‌. فصلنامه اخلاق‌پژوهی، 7(4)، 5۔ 26‌. doi:‌ 10.22034/ethics.2025.51545.1701
مهدوی نور، سید حاتم؛ آرام، محمدرضا‌. (1403)‌. اخلاق هوش مصنوعی:‌ چهارچوبی مبتنی بر اصول ارتباطی انسان با خدا، خود، دیگران و محیط‌. پژوهش دینی‌. ۲۴ (۴۹)‌. ۲۰۵ ۔۲۲۴‌. URL:‌ http: //pdmag.ir/article-1-2176-fa.html
میری بالاجورشری، سیده مهشیدغ محمودی، امیررضا‌. (1403)‌. واکاوی مسائل اخلاقی در زمینه هوش مصنوعی با نگاهی به اخلاق اسلامی‌. مطالعات اخلاق کاربردی، 20(1)، 97۔ 123‌. doi:‌ 10.22081/jare.2024.68803.1901
هامانی، رضوان؛ مختاری، مصطفی‌. (1404)‌. صورت‌بندی الگوی مطلوب در نسبت اخلاق با ‌هوش مصنوعی با تأکید بر مبانی اخلاقی علامه مصباح یزدی (ره)‌. فصلنامه اخلاق‌پژوهی، 8(1)، 89۔ 112‌. doi:‌ 10.22034/ethics.2025.51930.1777
هرندی، عطاءاله؛ابراهیمی، علیرضا‌. (1403)‌. شناسایی عوامل مؤثر بر هوش مصنوعی در بازاریابی صنعت بانکداری با رویکرد فراترکیب‌. بررسی‌های مدیریت رسانه، 3(3)، 311۔ 341‌. doi:‌ 10.22059/mmr.2024.384200.1124
 
Amodei,‌ D.,‌ Olah,‌ C.,‌ Steinhardt,‌ J.,‌ Christiano,‌ p. ,‌ Schulman,‌ J.,‌ & Mané,‌ D‌. (2016)‌. Concrete problems in AI safety‌. Proceedings of the 2016 AAAI Spring Symposium Series,‌ 1–8.
Bostrom,‌ N‌. (2014)‌. Superintelligence:‌ Paths,‌ dangers,‌ strategies‌. Oxford University Press.
European Commission‌. (2019)‌. Ethics guidelines for trustworthy AI‌. High-Level Expert Group on Artificial Intelligence‌. Publications Office of the European Union‌. https: //digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/ethics-guidelines-trustworthy-ai
UNESCO‌. (2021)‌. Recommendation on the ethics of artificial intelligence‌. United Nations Educational,‌ Scientific and Cultural Organization‌. https: //unesdoc.unesco.org/ark: /48223/pf0000379707
Veale,‌ M.,‌ & Zuiderveen Borgesius,‌ F‌. (2021)‌. Demystifying the draft EU Artificial Intelligence Act – Analysing the good,‌ the bad,‌ and the unclear elements of the proposed approach‌. Computer Law Review International,‌ 22(4),‌ 97–115‌. https: //doi.org/10.29296/clri.2021.0010